prof. dr hab Andrzej Adamski
Uniwersytet M. Kopernika w Toruniu

1. Wystąpienie dotyczy wybranych aspektów prawnokarnej ochrony dzieci przed nadużyciami seksualnymi w społeczeństwie informacyjnym. Jest próbą oceny ustawodawstwa polskiego i projektów jego zmian w relacji do międzynarodowych standardów karalności czynów związanych z pornografią z udziałem małoletnich, oraz zagadnienia prawnej ochrony małoletnich użytkowników Internetu przed cyberpornografią.

2. Oba te zagadnienia - w warunkach globalnej sieci komputerowej, która łączy 194 kraje i ma 600 mln użytkowników - stanowią nie lada wyzwanie dla ustawodawców, organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości wszystkich państw tworzących społeczność międzynarodową. Stawienie mu czoła wymaga od członków tej społeczności ścisłej współpracy w dziedzinie stanowienia i stosowania norm prawnych służących kontroli zachowań użytkowników Internetu oraz reagowania na przypadki eksploatacji seksualnej dzieci przez osoby propagujące przejawy tego rodzaju nadużyć przy pomocy poczty elektronicznej, stron WWW i innych usług informacyjnych dostępnych w Internecie.

3. Zobowiązania międzynarodowe Polski do współdziałania na tym polu z innymi państwami wynikają zarówno z instrumentów prawa międzynarodowego o zasięgu globalnym (Konwencja NZ o Prawach Dziecka oraz podpisany w lutym 2002 r. przez rząd RP Protokół Opcjonalny do tej Konwencji dotyczący sprzedaży dzieci, prostytucji dziecięcej i pornografii z udziałem dzieci), jak i regionalnym. Do europejskich standardów prawnych, które mają na celu wzmocnienie ochrony prawnej dzieci przed zagrożeniami, jakie dla ich prawidłowego rozwoju niesie ze sobą rozwój nowych technologii informacyjnych należy zaliczyć podpisaną przez Polskę listopadzie 2001 r. Konwencję Rady Europy o Cyberprzestępczości, oraz Decyzję Rady Unii Europejskiej z 20 maja 2000 r. - dotyczącą zwalczania pornografii dziecięcej w Internecie. Należy podkreślić, że zakres kryminalizacji zachowań związanych z pornografią dziecięcą, jaki przewidują wymienione instrumenty prawne jest do siebie zbliżony i obejmuje produkcję, rozpowszechnianie, udostępnianie, sprowadzanie, wysyłanie, oferowanie, sprzedaż i posiadanie prezentacji pornograficznych z udziałem osób poniżej lat 18.

4. Aktualny stan polskiej regulacji prawnej w tej dziedzinie nie odpowiada w pełni standardom międzynarodowym. Polski model prawnokarnej kontroli pornografii z udziałem dzieci jest skierowany głównie przeciwko jej producentom i dystrybutorom. Karalne jest "utrwalanie treści pornograficznych" z udziałem osoby poniżej lat 15 (art. 200 § 2 k.k.), oraz produkowanie w celu rozpowszechniania, sprowadzanie albo rozpowszechnianie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej 15 lat (art. 202 § 3 k.k.).
Polskie ustawodawstwo w zasadzie nie przewiduje odpowiedzialności karnej "konsumentów pornografii dziecięcej". Nie zakazuje jej gromadzenia i posiadania zarówno w celu rozpowszechniania, jak i dla użytku osobistego. Rozwiązania takie, znane niektórym ustawodawstwom obcym (np. Norwegii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Włoch, Szwecji i USA), prawdopodobnie zaczną już wkrótce powszechnie obowiązywać w ramach Unii Europejskiej.
Prawo polskie przyjmuje też słabszy standard ochrony małoletnich ze względu na ich wiek (poniżej 15 lat), podczas gdy Konwencja ONZ i Konwencja Rady Europy o Cyberprzestępczości chronią małoletnich poniżej lat 18 przed takimi formami eksploatacji seksualnej, jak produkcja, rozpowszechnianie i oferowanie (itd.) materiałów pornograficznych z ich udziałem. Ponadto, jak wynika z poniższego zestawienia, pomiędzy Konwencją Rady Europy a polskim ustawodawstwem karnym zachodzą istotne różnice w sposobie podejścia do kryminalizacji omawianego zjawiska.

Zakres kryminalizacji czynów związanych pornografią dziecięcą w Internecie:
standardy międzynarodowe i prawo polskie

STANDARDY MIĘDZYNARODOWE	USTAWODAWSTWO POLSKIE
Art. 9 Konwencji Rady Europy o Cyberprzestępczości z 23 listopada 2001 r.	Kodeks karny
a. Wytwarzanie pornografii dziecięcej w celu jej rozpowszechniania za pomocą systemu informatycznego	Produkowanie w celu rozpowszechnienia treści pornograficznych udziałem małoletniego poniżej lat 15 (art. 202 § 3)
b. Oferowanie lub udostępnianie pornografii dziecięcej za pomocą systemu informatycznego	?
c. Rozpowszechnianie lub przesyłanie pornografii dziecięcej za pomocą systemu informatycznego	Rozpowszechnianie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej lat 15 (art. 202 § 3)
d. Pozyskiwanie pornografii dziecięcej za pomocą systemu informatycznego dla siebie lub innej osoby Sprowadzanie treści pornograficznych udziałem małoletniego poniżej lat 15 (art. 202 § 3)	Utrwalanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej lat 15 (art. 200 § 2)
Definicja "pornografii dziecięcej")	"treści pornograficzne (???) z udziałem małoletniego poniżej lat 15"
Granica wieku ochrony : do lat 18	Do lat 15

5. Dostosowanie polskiego ustawodawstwa w dziedzinie karnoprawnej reglamentacji pornografii z udziałem małoletnich do postanowień Konwencji Rady Europy i innych standardów międzynarodowych, a także potrzeba przeciwstawienia się pladze pedofilii w Internecie i wyposażenia w tym celu organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości w odpowiednie środki prawne, wymaga:
a) podwyższenia do lat 18 granicy wieku ochrony małoletnich "aktorów" prezentacji pornograficznych;
b) ustawowego zdefiniowania pojęcia "treści pornograficzne z udziałem małoletnich" ;
c) włączenia w zakres tej definicji tzw. "pseudofotografii" i pornografii dziecięcej generowanej komputerowo (wirtualnej).
d) wprowadzenia odpowiedzialności karnej za:
- pozyskiwanie pornografii dziecięcej za pomocą systemu informatycznego dla siebie lub innej osoby,
- przesyłanie pornografii dziecięcej za pomocą systemu informatycznego,
- oferowanie pornografii dziecięcej za pomocą systemu informatycznego,
- posiadanie pornografii dziecięcej w ramach systemu informatycznego lub na nośnikach informacji.

6. Część wyżej postulowanych zmian ustawodawczych znajduje odbicie w projektach nowelizacji kodeksu karnego, które zostały skierowane do Sejmu z inicjatywy Prezydenta RP (projekt "prezydencki") i klubu parlamentarnego "Prawo i Sprawiedliwość" (projekt "obywatelski"). Propozycje zawarte w obu tych projektach wymagają jednak harmonizacji z postanowieniami art. 9 Konwencji Rady Europy o Cyberprzestepczości i decyzją Rady Unii Europejskiej z 20 maja 2000 r. o zwalczaniu pornografii dziecięcej w Internecie, tak pod względem treści zakazów, jak i sankcji grożących za ich naruszenie.

7. Na akceptację zasługuje propozycja wzmocnienia ochrony prawnej dzieci przed pornografią "internetową", jaką zawiera "prezydencki" projekt nowelizacji kodeksu karnego. Jak pokazuje poniższy schemat, obecne brzmienie przepisu art. 200 § 2 kk pozwala na inkryminowanie przypadków "prezentowania małoletniemu treści pornograficznych", gdy odbiorcą treści pornograficznych jest określona osoba. Ze względu na specyfikę usług informacyjnych dostępnych w Internecie, warunek ten może zostać spełniony w przypadku poczty elektronicznej i IRC. Projektowana zmiana art. 200 § 2 kk rozszerza zakres ochrony prawnej dzieci przed pornografią "internetową" na wszystkie rodzaje usług informacyjnych. Implikuje jednak zarazem potrzebę określenia na użytek prawa warunków technicznych, jakim powinna odpowiadać kontrola dostępu do komercyjnych serwisów treści pornograficznych przeznaczonych dla osób dorosłych.