Prof. dr hab. Maria Braun-Gałkowska,
Katolicki Uniwersytet Lubelski

Internet, zarówno jeśli chodzi o jego możliwości techniczne, jak i wykorzystywanie dla różnych celów, rozwija się dynamicznie i z wielkim przyspieszeniem. Szczególnie często korzystają z niego ludzie młodzi, których osobowość dopiero się kształtuje, dlatego oddziaływanie internetu na dzieci i młodzież ma szczególnie duże znaczenie.


Osobowość człowieka kształtuje się pod wpływem współoddziaływania trzech czynników. Pierwszy z nich to czynnik wrodzony, czyli uwarunkowania genetyczne, dziedziczne zadatki biologiczne, z którymi człowiek przychodzi na świat. Drugim elementem wpływającym na człowieka jest jego środowisko, zwłaszcza środowisko społeczne, a trzecim własna aktywność, czyli działania podejmowane w sposób wolny i celowy. Do tego ostatniej sprawy wrócę przy końcu mojej wypowiedzi, która w zasadniczej części dotyczyć będzie oddziaływań środowiska społecznego.
Życie społeczne, kontakt człowieka z innymi ludźmi, uzewnętrznia się przez komunikację czyli wymianę informacji. Komunikacja może mieć różny charakter i można ją podzielić na komunikację bezpośrednia i pośrednią. Komunikacja bezpośrednia polega na bezpośrednim kontakcie między ludźmi, co bywa określane jako komunikacja "twarzą w twarz". Można też do niej zaliczyć także kontakt dokonywany przy pomocy prostych środków, jak telefon, czy listy wysyłane przez pocztę, które tylko uzupełniają rozmowy bezpośrednie.
W komunikacji takiej oddziaływanie jest wzajemne: komunikat pierwszej osoby wpływa na osobę drugą, a odpowiedź osoby drugiej wpływa na pierwszą. Komunikacja bezpośrednia jest podstawą związków między ludźmi, takich jak małżeństwo, rodzina, grupy przyjaciół, czy współpracowników, jest źródłem szczęścia osobistego, lub poczucia osamotnienia i tym, co łączy ludzi między sobą. Oczywiście komunikacja ta może być bardziej czy mniej udana, ale dzięki niej tworzą się więzi międzyludzkie i człowiek wychodzi z samotności.
Prócz komunikacji bezpośredniej ważną, i coraz bardziej wzrastającą, rolę w życiu ludzkim odgrywa komunikacja pośrednia. Komunikacja pośrednia dokonuje się przy użyciu mediów masowych, pozwalających na uczestniczenie w niej jednocześnie wielkiej liczbie ludzi. Tę komunikację można również podzielić na dwa rodzaje: środki masowego informowania i masowego komunikowania. Choć nazwy te używane są często zamiennie, w rzeczywistości dotyczą spraw odrębnych. Rozróżnienie to nie było jeszcze potrzebne niedawno, to jest przed powstaniem internetu, gdyż wtedy istniały tylko media jednostronnie nadające.
Środki masowego informowania, które można inaczej nazwać środkami nadawania, lub oddziaływania, a należy do nich telewizja, radio i prasa, polegają na nadawaniu jednostronnym. Odbiorca podawanych mu treści pozostaje bierny. Jego aktywność ogranicza się do decyzji o korzystaniu (lub nie korzystaniu) z oferty mediów, natomiast nie wchodzi z nimi w interakcje. Modna dziś interaktywność mediów jest interaktywnością pozorną, gdyż ogranicza się do bardzo drobnej liczby osób, np. w sytuacji gdy podczas audycji odbieranych przez kilkadziesiąt tysięcy osób, telefonuje do radia kilkunastu słuchaczy. Ich wypowiedzi stają się elementem treści jednostronnie nadawanych i stanowią szczególnie wygodną strategię manipulacji, gdyż stwarzają pozór jednomyślności słuchaczy. Działa wtedy opisywany przez psychologię społeczną "mechanizm społecznej słuszności", polegający na sugestii, że skoro wszyscy coś myślą i robią, to zapewne jest to słuszne.
Czym innym są środki społecznego komunikowania, przy korzystaniu z których odbiorca nie pozostaje bierny. Jego aktywność może się ograniczać do aktywnego korzystania z treści jednostronnie nadawanych i ma to miejsce w grach komputerowych i internecie, gdy chodzi o bazy danych, biblioteki, prasę, reklamy i in. Zjawiskiem najnowszym jest masowa komunikacja interaktywna, której uczestnik jest jednocześnie aktywnym odbiorcą i aktywnym nadawcą. Możliwość taką daje internet, gdy wykorzystywany jest do załatwiania rożnych spraw, uczestniczenia w grach, nawiązywania kontaktów itd.. Kontakty te mogą być asynchroniczne w czasie (np. przy poczcie elektronicznej), lub synchroniczne -pozwalające na bezpośrednią wymianę informacji, podobnie jak się to dzieje się w ustnej rozmowie. W tym ostatnim sposobie komunikowania, partnerzy interakcji oddziałują na siebie wzajemnie (jak przy kontakcie "w twarzą w twarz"), jest więc on podobny do komunikacji bezpośredniej, zachodzą też jednak miedzy nimi bardzo istotne różnice. Komunikacja taka jest pozbawiona komunikatów niewerbalnych: wzrokowych, słuchowych i dotykowych. Wygląd rozmówcy, wyraz jego twarzy, tempo wypowiedzi, ton głosu, reakcje mimiczne, gestykulacja i tym podobne komunikaty niewerbalne, mają ogromne znaczenie w komunikacji bezpośredniej i czasem stają się ważniejsze niż treść wypowiedzi. Tego wszystkiego pozbawiona jest komunikacja poprzez internet. W internecie możliwa i często stosowana jest komunikacja anonimowa i jej uczestnicy nie przedstawiają się, a nawet dokonują zmiany tożsamości, np. zmiana płci, wieku, rasy, orientacji seksualnej itp. Można więc powiedzieć, że jest to komunikacja interaktywna, ale nie interpersonalna.



Wśród czynników oddziałujących na dzieci najważniejszy jest kontakt bezpośredni (rodzina, szkoła, grupy rówieśnicze), ale media masowe nabierają obecnie wielkiego znaczenia ze względu na ich atrakcyjność, łatwość dostępu i popularność wśród rówieśników, a także dlatego, że zajmują bardzo dużo czasu. Czas poświęcany na media to średnio biorąc kilkadziesiąt godzin tygodniowo, przy dużym zróżnicowaniu indywidualnym: od paru godzin na tydzień do poświęcenia na nie całego wolnego czasu.
Oddziaływanie środków masowego przekazu, czyli "mediów nadających", było już przedmiotem licznych badań, natomiast media interaktywne, jako najnowsze, dopiero od niedawnego czasu są przedmiotem analiz i wiele problemów nie zostało jeszcze poznanych. W każdym razie, choć oddziaływanie mediów interaktywnych ma elementy podobne do odziaływania mediów nieinteraktywnych, nie jest ono takie same. Internet można zaliczyć częściowo do mediów masowego nadawania, a częściowo masowego komunikowania, oddziałuje więc na rożne sposoby, właściwe obydwóm typom mediów.
Oddziaływanie każdego rodzaju komunikowania może być pozytywne i negatywne. Komunikacja bezpośrednia może wyrażać miłość i mobilizować do dobrego, może też uzewnętrzniać nienawiść i przemoc, wywoływać frustrację, agresywność itp. Także środki masowego nadawania, czyli tradycyjne media (prasa, radio, telewizja) mają oddziaływanie pozytywne, gdyż dostarczają wiedzy, rozrywki itd., oraz negatywne, gdyż wywołuje bierność, wzrost agresywności i in.
O oddziaływaniu mediów, z których odbiorca korzysta w sposób aktywny, a także interaktywny, czyli internetu, nie wszystko jeszcze wiadomo, gdyż jest to zjawisko nowe i badania nie nadążają za szybko dokonującymi się zmianami. Jednakże pewne badania empiryczne są już zrealizowane, a także o pewnych następstwach można wnioskować na podstawie znanych już, ogólnych prawidłowości psychologicznych.
Korzystanie z internetu rośnie lawinowo. Obecnie najwięcej użytkowników jest w wieku 15-25 lat. W tym wieku młody człowiek jest podatny na wpływ, bo osobowość jeszcze się kształtuje, natomiast to, co się w tym okresie ukształtuje, jest względnie trwałe. Osoby, które korzystają z internetu, często poświęcają mu bardzo dużo czasu. Tak więc istnienie wpływu jest niewątpliwe, jednak jego charakter może być rozmaity. Oddziaływanie Internetu można podzielić na pośrednie - czas odjęty innym czynnościom, takim jak komunikowanie się "twarzą w twarz", praca, nauka itd., oraz bezpośrednie (treści, sposobu odbioru lub komunikowania). Ponieważ internet jest zjawiskiem niejednorodnym, o jego oddziaływaniu można by mówić szczegółowo w zależności od paru czynników:
- korzystanie z internetu interaktywne lub nie interaktywne,
- przy internecie interaktywnym, komunikacja synchroniczna lub asynchroniczna,
- treści odbierane: informacje naukowe, reklamy, pornografia i in.
- treści tworzone i przekazywane informacje, np. zmiana tożsamości,
- cel nawiązywania kontaktów, np. dyskusje naukowe, gry fabularne, rozmowy,
- czas poświęcany na korzystanie z internetu ogólnie i na poszczególne jego rodzaje, np. wyszukiwanie informacji, oglądanie pornografii, gry fabularne i in.
Wpływ na psychikę zależy od wszystkich tych czynników jednocześnie, a oddziaływanie każdego z nich jest modyfikowane przez pozostałe (np. ten sam czas poświecony na internet ma inne skutki w zależności od treści będących przedmiotem zainteresowania), dlatego trudno go przedstawić w krótkim wystąpieniu. Najbardziej ogólnie wpływ ten można podzielić na oddziaływania pozytywne i negatywne, z tym, że każdy z wymienionych wyżej czynników modyfikuje ich nasilenie (np. negatywny wpływ gier nasyconych agresją i brutalnością nasila się wraz ze zwiększaniem czasu grania). Szczególne znaczenie dla oddziaływanie internetu ma czas poświęcony na korzystanie z niego. Średnia ilość godzin przeznaczanych na internet mówi o zakresie zjawiska, nie mówi natomiast o sposobie oddziaływania na poszczególnego odbiorcę. Na przykład: sporadyczne zajrzenie do pornografii może nie mieć znaczenia, regularne - ma duże znaczenie; gry mogą rozwijać twórcze myślenie, ale przebywanie całymi godzinami w świecie fikcyjnym może doprowadzić do zaburzenia tożsamości i zakłócić realne kontakty społeczne .

Jak większość nowych zjawisk, internet z jednej strony budzi zaciekawienie, a nawet entuzjazm użytkowników, z drugiej strony niepokój o jego następstwa. Osoby korzystające z internetu mogą sobie z następstw tych wcale nie zdawać sprawy, a nawet te, które wiedzą o niebezpieczeństwach, z reguły nie odnoszą ich do siebie. Badania, w których dzieci były pytane o to czy obrazy przemocy mogą być szkodliwe dla psychiki, pokazały, że większość badanych dostrzegała to niebezpieczeństwo, ale zawsze (niezależnie od własnego wieku) odnosiła je do osób młodszych od siebie.
Internet jest kolejnym wspaniałym wynalazkiem, który może mieć znaczenie pozytywne, ponieważ jednak niesie ze sobą także zagrożenia, jest rzeczą ogromnie ważną, by zagrożenia te zostały uświadomione użytkownikom i ich nauczycielom, po to, by mogli starać się im zapobiegać. Wielkie możliwości, jakie niesie ze sobą szansa włączenia się do świata informatycznego, są oczywiste i dość powszechnie znane. Ze znacznym uproszczeniem można je podzielić na parę grup:
- Dostęp do informacji, pomoc dydaktyczna, udział w dyskusjach specjalistów, możliwość kształcenia się bez wychodzenia z domu, co ma szczególne znaczenie dla osób niepełnosprawnych i mieszkających w małych miejscowościach.
- Szybka komunikacja ułatwiająca kontakt między znajomymi, między naukowcami i instytucjami, organizowanie różnych imprez i konferencji, możliwość załatwiania spraw takich, jak zakupy, rezerwacje hoteli, biletów, itd.
- Nawiązywanie znajomości, szansa dla nieśmiałych, niepełnosprawnych, którzy mogą kontaktować się z ludźmi bez wychodzenia z domu.
- Udzielanie i doznawanie wsparcia, organizowanie grup osób wzajemnie sobie pomagających, np. dla rodziców dzieci przewlekle chorych itp.
- Możliwość rozrywki, eksperymentowania, ćwiczenia wyobraźni, udział w grach.
Te pozytywy internetu powodują, że dla użytkowników staje się on bardzo atrakcyjny i spędzają z nim coraz więcej czasu. Rodzicom też wydaje się to korzystne: dziecko jest bezpieczne w domu, a przy okazji dowiaduje się o wielu nowych sprawach. Z powyższych przyczyn zagrożenia związane z korzystaniem z internetu są jego użytkownikom mało znane. Można je przedstawić również w paru grupach problemów: zagrożenia związane z [1] treścią komunikatów, [2] sposobem komunikowania się i [3] czasem przeznaczanym na internet.

[1] Zagrożenia niesione przez internet, opisywane z punktu widzenia treści komunikatów dotyczą przede wszystkim nadmiaru informacji, pornografii, reklam i pewnych gier.
- Poprzez internet można mieć dostęp do ogromnej liczby informacji wartościowych pomieszanych z mało wartościowymi, lub wręcz fałszywymi. Ich selekcja i hierarchizowanie jest trudne i użytkownicy często nie dają sobie z tym rady.
- Choć zawartość internetu jest bardzo różnorodna, stronami szczególnie często odwiedzanymi są strony z pornografią, którą spotkać można także przypadkiem, przy poszukiwaniu innych informacji. W internecie jest bardzo dużo pornografii, w tym także pornografii prezentującej dewiacje, przemoc i pedofilię. Wpływ korzystania z pornografii nie jest jeszcze do końca zbadany, gdyż jest to badanie niezwykle trudne, jednak stwierdzono już, że użytkownicy mediów, a zwłaszcza dzieci, mają tendencję do naśladowania treści oglądanych i nie ma powodu sądzić by nie dotyczyło to pornografii. Można wiec przypuszczać, że zachowania dewiacyjne, a nawet przestępcze, czyli pedofilia, są przez internet upowszechniane. Zostało także empirycznie udowodnione, że oglądanie pornografii z obrazami przemocy zwiększa agresywność.
Obrońcy pornografii twierdzą, że szkodliwość korzystania z niej nie została udowodniona. Rzeczywiście nie można wykazać bezpośredniego związku między faktem obejrzenia pornografii, a jakimś konkretnym zachowaniem. Biorąc jednak pod uwagę to, że oczywistym (i skutecznie realizowanym) celem pornografii jest wywołanie podniecenia seksualnego, częste korzystanie z pornografii przez dzieci powoduje, że żyją one w stanie permanentnego pobudzenia seksualnego i zainteresowania biologicznym aspektem seksualności oderwanej od sfery uczuć, co ogranicza ich inne zainteresowania, zakłóca rozwój psychospołeczny i zwiększa ryzyko zachowań dewiacyjnych, agresywnych i przestępczych.
- W internecie jest też bardzo dużo reklam i apeli wzywających do rozmaitych zakupów. Reklamy mają dwa rodzaje oddziaływania: zamierzone i niezamierzone. Zamierzonym celem reklamy jest zachęcenie odbiorcy do zakupienia reklamowanego towaru. Jeżeli chodzi o dzieci, które na ogól nie dysponują własnymi pieniędzmi, dużego znaczenia nabiera wpływ niezamierzony, czyli nie doprowadzający do zakupów, ale powodujący jakieś zmiany w psychice, przez sam kontakt z reklamą. Zależnie od rodzaju reklam może to być pobudzenie różnych emocji, takich, jak łakomstwo, pożądanie seksualne i pragnienie posiadania. Emocje te wzmacniają orientację życiową typu mieć, czyli nastawioną przede wszystkim na posiadanie różnych dóbr, w przeciwieństwie od orientacji typu być, czyli nastawienia na rozwój, poznawanie świata itp.
- Osobny problem stanowią gry, których większość jest nasycona agresją. Badania pokazały, że nieprawdziwe są sugestie niektórych publikacji popularnych, nawiązujące do przestarzałej teorii katharsis, jakoby gry agresywne powodowały odreagowanie negatywnych emocji i zmniejszenie agresywności graczy. Przeciwnie, użytkowników gier agresywnych cechuje wyższa agresywność, niższa wrażliwość moralna, i mniejsza tendencja do rozwoju. Dzieje się tak na skutek przyzwyczajenia do agresji jako zjawiska częstego i powszechnego, także przez wielokrotne dokonywanie symulowanych aktów agresji. Oczywiście siła tego związku zależy od wielu czynników, między innymi sytuacji rodzinnej, wieku gracza, rodzaju gry, czasu grania i in.

[2] Jeżeli treści przekazywane przez internet mogą być podobne do innych mediów (np. gry agresywne), to szczególną różnicę stanowi sposób korzystania z niego. Korzystanie z Internetu ma charakter aktywny, a w wielu wypadkach interaktywny, jednak (w przeciwieństwie do interakcji bezpośrednich) często pozostaje anonimowy. Ta anonimowość powoduje uwalnianie się z poczucia kontroli społecznej i większą agresywność, a także umożliwia zmienianie prezentowanej tożsamości. Najczęściej zmieniana jest płeć, ale dotyczy to także innych cech, jak wiek, zawód i inne. Zmiana tożsamości daje możliwość eksperymentowania i ćwiczenia myślenia inwencyjnego, ale jednocześnie powoduje zagrożenie dla poczucia własnej tożsamości, zwłaszcza w wieku młodzieńczym, kiedy poczucie tożsamości jeszcze się kształtuje. Zmiana poczucia tożsamości odrywa też od sytuacji realnego życia.
- To oderwanie od rzeczywistości nasila się przy uczestnictwie w sieciowych grach typu fantasy, w których gracz przebywa całymi godzinami w świecie wirtualnym, jako osoba zupełnie inna niż ta, którą jest realnie. Może to doprowadzić do zaburzeń poczucia tożsamości, zerwania realnych więzi i pogrążenia się w świecie fikcyjnym. Badania pokazały, że osoby spędzające wiele czasu w rzeczywistości wirtualnej mają zaburzone realne kontakty społeczne.
- Kontakt w internecie dokonuje się za pomocą komunikatów pisanych. Bardzo często występujące trudności z wyrażaniem swoich myśli na piśmie, a także pośpiech towarzyszący interakcjom synchronicznym, powoduje, że wypowiedzi są najczęściej proste, a nawet prymitywne. Tworzy się język żargonowy, ubogi pod względem gramatycznym, składniowym i słownym, a wyrażenia są niewybredne i prostackie. Dlatego kolejnym zagrożeniem niesionym przez internet jest upośledzenie umiejętności językowych.

[3] Ogromna ilość czasu pochłaniana przez internet powoduje, że staje się on "złodziejem czasu" w stopniu jeszcze wyższym niż telewizja, choć skutki tego są nieco odmienne. Telewizja często oglądana jest wspólnie z innymi, a jeszcze częściej jest przedmiotem rozmów i komentarzy, natomiast korzystanie z internetu jest zajęciem indywidualnym, które - jeśli nawet prowadzi no nawiązania kontaktów - to do kontaktów o specyficznym charakterze.
Badania pokazały, że przy wzroście czasu poświęcanego na internet, słabł kontakt z rodziną i przyjaciółmi, wzrastały zaś poczucie osamotnienia i stany depresyjne, zaniedbanie rodziny, obowiązków, oderwanie od świata realnego.
Przyczynami nadmiernego korzystania są:
1.Łatwość dostępu. Coraz więcej osób ma internet w domu, a można z niego korzystać także w szkołach, w zakładach pracy i w kawiarenkach internetowych.
2.Wzmocnienia pozytywne dawane przez internet. Korzystanie z internetu daje poczucie satysfakcji, kontrolowania sytuacji i daje możliwości kontaktów w inny sposób niedostępnych.
3.Nie rozwiązane problemy osobowościowe. Osoby, które mają jakieś problemy osobiste lub w kontaktach społecznych, mogą uciekać od nich w rzeczywistość wirtualną, przez co problemy powiększają się jeszcze bardziej i uruchamia się mechanizm błędnego koła.
Nadmierne korzystanie z internetu może doprowadzić do uzależnienia, które najczęściej dotyczy komunikacji synchronicznej (rozmowy, gry). Według badań około 6% użytkowników jest uzależnionych, co przy 200 milionach użytkowników daje 11 milionów uzależnionych, a liczba ta stale rośnie, gdyż wzrasta liczba użytkowników.
W literaturze spotyka się różne dane na ten temat, w tym istnieją opinie mówiące, że już przy korzystaniu z internetu przez 8,5 godzin na tydzień uwidaczniają się różnice między osobami korzystającymi a niekorzystającymi. Poświęcanie na internet powyżej 35g./tyg. ocenia się jako uzależnienie. Zwykle więcej czasu przeznacza się na internet w soboty i niedziele, a mniej w dni powszednie, jednak podana ilość godzin stanowi w przybliżeniu tyle, ile praca na całym etacie, albo lekcje w szkole i czas ten całkowicie zmienia sposób życia.
Objawy uzależnienia:
1.Potrzeba korzystania coraz więcej.
2.Zespół abstynencki - złe samopoczucie, drażliwość, pobudzenie psychoruchowe, lęk, depresje przy zerwaniu kontaktu z internetem.
3. Obsesyjne myślenie o internecie i częste wykonywanie czynności z nim związanych, np. czytanie czasopism na jego temat.
4.Korzystanie większe niż zamierzone.
5.Nieudane próby zaprzestania, okłamywanie rodziców, którym dziecko nie mówi o rzeczywistym czasie poświęcanym na internet.
6. Czerpanie poczucia wartości z udziału w grach i kontaktach internetowych.
7.Ograniczenie innych zajęć, ucieczka od problemów życia realnego.
8.Większość czasu spędzana w cyberprzestrzeni oraz pochłonięcie przez nią myśli i wyobraźni.
Terapia uzależnienia od internetu jest trudna , podobnie jak wszystkie terapie uzależnień.



Internet jest wynalazkiem otwierającym wielkie, nowe możliwości, ale związanym też z różnymi zagrożeniami. Ukazywanie tych zagrożeń nie ma na celu odcinania się od możliwości, ale szukanie dróg unikania następstw negatywnych.
Jest rzeczą prawodawstwa szukanie rozwiązań prawnych, służących ochronie dzieci przed szkodliwymi treściami, ale niezależnie od tego, w jakim stopniu się to uda, nie uniknie się pewnych zagrożeń niesionych przez sam sposób korzystania z internetu. Unikanie złych następstw i wykorzystywanie pozytywów wymaga więc nowych umiejętności.
Umiejętności tych rzadko mogą nauczyć rodzice, którzy najczęściej sami ich nie mają. Dlatego szkoła powinna się podjąć tego obowiązku, tym bardziej, że dzieci najczęściej stykają się z internetem w szkole, w której powinny się uczyć nie tylko technicznej obsługi urządzenia, ale równocześnie mądrego korzystania z niego. Internet należy do czynników społecznych kształtujących osobowość dziecka i silnie na nią wpływającym, ale - wspomniana na początku - aktywność własna jest tym, co decyduje o jakości tego wpływu.
Konieczne jest więc bardziej efektywne wprowadzanie edukacji medialnej, uczącej korzystania z mediów elektronicznych, przede wszystkim telewizji, gier komputerowych i internetu, a dotycząca nie tylko informatyki, ale także rozumienia języka mediów, skutków psychologicznych korzystania z nich i uruchamiania aktywności własnej, czyli świadomego decydowania o sposobie korzystania, a więc ograniczania czasu i krytycznego wyboru treści.
Wprowadzenie internetu do gimnazjów ma wyrównać szanse dzieci i przynieść następstwa pozytywne, ale wprowadzanie bez uwzględnienia skutków oddziaływania może też przynieść wielkie szkody. Apele do rodziców są tu niecelowe, bo oni sami wiedzy na ten temat nie mają, a korzystanie z internetu przez dzieci najczęściej odbywa się w ogóle poza kontrolą dorosłych. Nauczycielom (nawet informatyki) też brak tej wiedzy - nic dziwnego - jest ona zupełnie nowa.
Równolegle do wprowadzenia informatyki MEN powinien więc wprowadzić do szkół edukację medialną rozumianą humanistycznie. W tym celu konieczne jest najpierw kształcenie nauczycieli, którzy mogliby zdobywać potrzebną wiedzę na studiach podyplomowych.
Rzeczą niezwykle ważną jest fakt podjęcia tego tematu przez Rzecznika Praw Dziecka, gdyż dzieci mają prawo do korzystania z nowych, wspaniałych wynalazków, ale także do tego, by zostały nauczone mądrego z nich korzystania.


Literatura wykorzystana w tekście:

Braun-Gałkowska M. Oddziaływanie reklam na dzieci, Wizja Publiczna 1996, nr 7-8, s.7-15
Braun-Gałkowska M. Pedagogika mediów potrzebą szkoły XXI wieku, [w] Pedagogika mediów, Kielce 2000, s.11-30
Braun-Gałkowska M., Ulfik I., Zabawa w zabijanie, Lublin 2002
Goban-Klas T., Media i komunikowanie masowe, Kraków 2001
Kirwill L., Przesłanki psychologiczne do kontrolowania pokazywania przemocy na ekranie telewizji [w] Edu kacja medialna, Warszawa2000, s.91-96
Oddzialywanie "agresywnych" gier komputerowych nas psychikę dzieci, [red.] Gała A., Ulfik-Jaworska I. Lublin 2000.
Przemoc w mediach audiowizualnych, Materiały z konferencji zorganizowanej przez KRRiT, Warszawa 1997
Ulfik I. System znaków ostrzegawczych w telewizji w świetle wyników badań wśród dzieci, [w] Przyjazne media, Warszawa 2001, s.47-62
Wallace P. Psychologia Internetu, Warszawa 2001
Wójcik M. Wybrane cechy osobowości młodzieży korzystającej z internetu, Lublin 2000 [maszynopis archiwum KUL]