Dzieci narażone są na wiele rodzajów przemocy, wśród której wyróżniamy: przemoc w rodzinie, przemoc instytucjonalną, przemoc rówieśniczą i przemoc medialną. Przemoc ta ma formę przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej lub zaniedbania. Prawo do ochrony przed przemocą przysługuje dziecku przed i po urodzeniu.
Przemoc fizyczna często utożsamiana jest z jej ekstremalnymi przypadkami, tymczasem uwzględnić należy również takie formy, np. jak popychanie, szarpanie, uderzenie, itp. Nie jest możliwe oddzielenie przemocy fizycznej od psychicznej, które często występują równolegle, przy czym przemoc fizyczna oddziałuje również na psychikę dziecka. Przemoc psychiczna, przyjmująca postać zastraszania, szantażu emocjonalnego i innych form nacisku, jest niezwykle destrukcyjna dla dzieci. Jest to jednocześnie najczęściej stosowana i najtrudniejsza do udowodnienia forma przemocy, w rodzinie i placówkach. Z badań przeprowadzonych przez Fundację Dzieci Niczyje wynika, iż 60% dorosłych zadeklarowało, iż w okresie ich dzieciństwa permanentnie stosowano wobec nich kary cielesne, a 40% deklaruje, iż samo je stosuje. W świadomości społecznej nadal funkcjonuje przekonanie, iż kary cielesne są akceptowalną formą korygowania zachowań dziecka. Wciąż trwa dyskusja nad pytaniem „bić dzieci czy nie bić?”.
Przemoc rodzinna często przyjmuje formę zaniedbania. Brak troski o potrzeby dzieci, w tym o potrzeby fundamentalne: jedzenie, odzież traktujemy jako jedną z form przemocy. Przemoc taka wynika z kilku czynników. Spośród nich warto wymienić styl życia zawodowego, wymuszający nieobecność rodziców w życiu dziecka oraz poszerzającą się sferę ubóstwa, w tym niepokojące zjawisko gettyzacji biedy w miejscu zamieszkania i w systemie edukacji. Niepokojące jest zamykanie placówek opieki pozaszkolnej nad dzieckiem z powodów finansowych.
Poważnym problemem jest również przemoc rówieśnicza, przyjmująca postać rozbojów, czy tzw. fali w szkołach. Sprawcy przemocy rówieśniczej często same są ofiarami przemocy, np. w rodzinie.
Przemoc wobec dzieci występuje również jako tzw. przemoc instytucjonalna. Dzieci narażone są na przemoc fizyczną i psychiczną w szkole, w tym ze strony nauczycieli. Przemoc występuje również w instytucjach powołanych do opieki nad dzieckiem – w domach dziecka, pogotowiach opiekuńczych, zakładach poprawczych, itp. Przemoc instytucjonalna przyjmuje również formę nieliczenia się z dzieckiem w dotyczących go decyzjach, np. w sądach, bezdusznym traktowaniu spraw dotyczących dzieci przez urzędy, sądy i inne instytucje, z którymi dziecko się styka. Instytucje te albo nie podejmują interwencji, gdy jest ona potrzebna, albo podejmują ją, nie licząc się z dobrem dziecka. Instytucje te nie przestrzegają zasady, iż rodzina jest najlepszym miejscem opieki nad dzieckiem. W sądach, przy sprawach rozwodowych, naruszane jest prawo dziecka do kontaktu z obojgiem rodziców na równych prawach. Ciągle też instytucje nie są przygotowane do pracy z dzieckiem jako uczestnikiem postępowania karnego. W niedostatecznym stopniu przestrzegana jest zasada jednorazowego przesłuchania dziecka oraz przeprowadzania przesłuchania w odpowiednich warunkach. Nagranie przesłuchania przeważnie nie jest uznawane za dowód w sprawie, a osoby prowadzące przesłuchanie dziecka (prokurator, policjant) nie są do tego dostatecznie przygotowane. Inną formy przemocy instytucjonalnej w formie zaniedbania jest brak opieki nad dziećmi w czasie pozalekcyjnym.
Przemoc seksualna występuje zarówno w rodzinie, jak w relacjach pozarodzinnych, w tym rówieśniczych. Poważnym zagrożeniem stał się Internet, który jest narzędziem chętnie wykorzystywanym przez pedofili.
Poważnym problemem jest pornografia i przemoc obecna w mediach, w których sprawca przemocy przedstawiany jest jako bohater pozytywny, pełne przemocy są nawet filmy przeznaczone dla dzieci, np. kreskówki.
Z problemem przemocy wiąże się również problem środków zmieniających świadomość, w tym alkoholu i narkotyków. Uzależnienie jest na ogół owocem przemocy i jej źródłem, można tu mówić o „sprzężeniu zwrotnym”.
Można powiedzieć, iż brakuje sensownej oferty publicznej w sprawach związanych z ochroną dziecka przed wszelkimi formami przemocy.
- brak ochrony ofiary przemocy przed jej sprawcą, to ofiara najczęściej musi opuścić miejsce zamieszkania.
- brak działań resocjalizacyjnych wobec sprawców
- brak spójnej, kompleksowej pracy z rodziną i terapii systemowej
- brak edukacji antyprzemocowej
- brak kompleksowej opieki nad dziećmi
- niewłaściwe interwencje państwowe często rozbijają rodzinę
- brak systemu informacji o sprawcach przemocy wobec dzieci
Organizacje pozarządowe działają we wszystkich tych obszarach, w których instytucje publiczne nie wypełniają swojej roli. Z reguły organizacje robią to lepiej niż te instytucje, efektywniej wykorzystując przy tym środki. Organizacje pozarządowe pierwsze wdrażają nowe programy rozwiązywania problemów związanych z przemocą, wyprzedzając w tym działania instytucji publicznych. Od kilku lat można jednak stwierdzić, iż możliwości działania organizacji pozarządowych zmniejszają się, głównie ze względu na szkodliwy wpływ instytucji publicznych: uznaniowość przyznawania środków, zmiany legislacyjne utrudniające działanie NGO, czy po prostu brak zainteresowania. Warto podkreślić, iż organizacje pozarządowe potrzebują wsparcia państwa w wypełnianiu tych zadań. Organizacje pozarządowe realizują programy ochrony ofiary przed sprawcą przemocy, podejmują pierwsze programy resocjalizacji sprawców, pracują kompleksowo z rodzinami, w tym z dziećmi, rozpoczynają edukację antyprzemocową. Za mało jest jeszcze w NGO kompleksowej terapii rodziny. Działania organizacji prowadzone są w sposób, który nie ma na celu rozbijania rodziny. Oferta organizacji jest wciąż niewystarczająca, organizacjom brak bowiem możliwości działania. Brak też integracji środowisk pozarządowych, a współpraca między organizacjami jest wciąż niezadowalająca.
Trudno określić dynamikę sytuacji ze względu na brak aktualnych, kompleksowych danych. Trudno ocenić, czy zjawisko przemocy ma charakter narastający, czy też przemoc jest częściej niż dotychczas ujawniana i więcej mówi się o problemach. Narasta natomiast przemoc rówieśnicza, pewną nowością jest zjawisko „fali” w szkołach, czy skala rozbojów na dzieciach popełnianych przez młodocianych sprawców.
Działania związane z ochroną dzieci przed przemocą powinny być realizowane przez organizacje pozarządowe, gdyż one robią to efektywnie, ale we współpracy i przy wsparciu, również finansowym, instytucji publicznych. Wszystkie prawa dzieci traktujemy jako zobowiązanie instytucji publicznych. Organizacje pozarządowe są sprzymierzeńcem instytucji publicznych w realizacji tych zobowiązań.
Podstawowym zadaniem staje się
- kompleksowa praca z rodziną
- odbudowa systemu opieki pozaszkolnej
- kompleksowa edukacja na temat rozwiązywania konfliktów bez przemocy, np. mediacji.
- kooperacja organizacji i instytucji zajmujących się dziećmi.
Spośród szczegółowych propozycji i wniosków wobec władzy ustawodawczej i wykonawczej należy zwrócić szczególną uwagę na następujące:
1. Przyjęcie zasady odchodzenia od instytucji opiekuńczych do rodzinnych form opieki nad dzieckiem: rodzinnych domów dziecka, rodzinnych pogotowii opiekuńczych, rodzin zastępczych i adopcyjnych, itp.
2. Kontynuowanie i przyspieszenie prac związanych z uregulowaniem kwestii udziału dziecka w postępowaniu sądowym, w tym karnym: tworzenie pokojów przesłuchań; przestrzeganie zasady jednorazowego przesłuchania dziecka. Konieczne jest ustalenie tego jako obowiązującej prawnie reguły postępowania, by nie było to zależne od uznaniowej decyzji sędziego.
3. Wprowadzenie penalizacji posiadania pornografii dziecięcej
4. Podniesienie wieku ochrony nad dzieckiem przed pornografią do 18 roku życia, zgodnie z zapisami Konstytucji.
5. Nadanie policji prawa do stosowania technik zakupu kontrolowanego i tzw. prowokacji policyjnej w sprawach związanych z pedofilią i pornografią dziecięcą.
6. Stworzenie centralnego rejestru osób skazanych za przestępstwa wobec dzieci i obligatoryjne sprawdzanie kandydatów do pracy w ośrodkach edukacyjnych i opiekuńczych pod kątem notowania w tym rejestrze. Wpis w rejestrze nie może podlegać wymazaniu.
7. Skuteczne egzekwowanie obowiązujących przepisów prawnych, w tym prawa dziecka do równego dostępu do obojga rodziców
8. Korzystanie z dobrych wzorców zagranicznych, otwartość na te wzorce.
9. Wspomaganie, również finansowe, rozwoju sieci placówek opieki pozaszkolnej nad dzieckiem
10. Uznanie, iż dziecko musi być wysłuchane w procesie sądowym, a jego zdanie musi być uwzględnione w dotyczącej go decyzji.
11. Dorosła ofiara przemocy pozostająca bierna dla przemocy wobec dzieci musi być traktowana nie tylko jako ofiara, ale i współwinna przemocy poprzez nieudzielenie pomocy
12. Konieczne jest objęcie przez władze publiczne szczególną formą opieki dzieci-ofiary przemocy, zgodnie z przyjętym zobowiązaniami, w tym zapewnienie realizacji podstawowych potrzeb dzieci, np. jedzenia.