Publikacje
Sprawozdania
Artykuły


     


Sprawozdanie dotyczące realizacji w Rzeczpospolitej Polskiej Konwencji o Prawach Dziecka w latach 1993-1998


ROZDZIAŁ IX OŚWIATA, CZAS WOLNY, DZIAŁALNOŚĆ KULTURALNA

1. Oświata szkolna, poradnictwo zawodowe

Pierwszym szczeblem polskiego systemu oświaty jest przedszkole. Jednym z zadań przedszkola jest wyrównanie środowiskowych dysproporcji, kompensowanie braków i zaniedbań we wczesnym okresie życia, przygotowanie do dobrego startu szkolnego.
Zakładanie i prowadzenie publicznych przedszkoli należy do obowiązkowych zadań własnych gminy.
Analizując dostępność do placówek wychowania przedszkolnego w latach 1993-1997, obserwujemy dalszy spadek ich liczby z 21.055 w 1993 r. do 20.576 w 1997 r. Jest on jednak znacznie mniejszy niż w latach 1990-1993, gdy ogółem zlikwidowano w kraju 4.695 placówek przedszkolnych.
Mimo zmniejszenia liczby placówek, w latach 1993-1997 zaznacza się wzrost wskaźników procentowych objęcia dzieci edukacją przedszkolną z 42,6% w 1993 r. do 47,1% w 1997 r. Wzrost ten uwarunkowany jest głównie zjawiskiem niżu demograficznego, nie wynika ze wzrostu liczby miejsc w przedszkolach.
W podziale na miasto i wieś wskaźniki upowszechnienia edukacji przedszkolnej przedstawiają się następująco:

Rok ogółem % w mieście % na wsi %
1993 984331 42,60 659317 50,32 325014 32,40
1994 994865 45,20 673163 54,60 321702 33,20
1995 984545 45,39 666324 56,50 318221 33,40
1996 983489 45,18 665683 55,42 317807 32,60
1997 979541 47,10 660942 60,60 318599 35,00


Przedstawione dane wyraźnie wskazują niekorzystne dla dzieci ze środowisk wiejskich zróżnicowanie wskaźników stopnia upowszechnienia edukacji przedszkolnej. Należy także zauważyć, że na wsi około 50% dzieci korzysta tylko z jednorocznej edukacji, organizowanej w oddziale przedszkolnym w szkole podstawowej.
Trudno podać jednoznaczną przyczynę tego stanu, zważywszy, że na wsi liczba miejsc w placówkach przedszkolnych przewyższa liczbę uczęszczających do nich dzieci. Można jedynie sformułować tezę, że problem ten ma swoje uwarunkowania w społeczno-ekonomicznej sytuacji rodziny wiejskiej: w charakterze pracy matek w gospodarstwach rolnych, postawach rolników wobec edukacji małych dzieci, a nade wszystko związany jest z kosztami ponoszonymi przez rodzinę, zwłaszcza w wypadku rodzin wielodzietnych.
W Polsce prawo dziecka do nauki i korzystania z bezpłatnych szkół gwarantuje Konstytucja RP (art. 70). Zasady funkcjonowania systemu oświaty określa ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 1991 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.).

Zgodnie z tą ustawą:
- podstawę kształcenia stanowi ośmioklasowa szkoła podstawowa, która jest obowiązkowa (art. 15),
- szkoła publiczna zapewnia bezpłatne nauczanie w zakresie ramowych planów nauczania, które są ustalone przez Ministra Edukacji Narodowej (art. 7 ust. 1 pkt. 1) oraz przyjmuje uczniów opierając się na zasadzie powszechnej dostępności (art. 7 ust. 1 pkt.2).

Sieć publicznych szkół tworzą:
- powszechne, obowiązkowe szkoły podstawowe dla dzieci i młodzieży w wieku 7 - 15 lat,
- szkoły podstawowe muzyczne,
- szkoły podstawowe przygotowujące do pracy zawodowej dla młodzieży w wieku powyżej 15 lat, która ukończyła co najmniej 5 klas szkoły podstawowej i nie rokuje ukończenia szkoły powszechnej w normalnym trybie.
Sieć szkół podstawowych publicznych powinna być zorganizowana w sposób umożliwiający wszystkim dzieciom spełnianie obowiązku szkolnego, zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o systemie oświaty. Za sieć szkolną odpowiada gmina, która jest zobowiązana dowozić dzieci do szkoły, jeśli odległość z domu do szkoły, w obwodzie której dziecko mieszka, przekracza 3 km w wypadku uczniów klas I - IV i 4 km w wypadku uczniów V - VIII (art. 17 ust. 2, 3, 4 ustawy).

Poniższe dane przedstawiają ilość szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży w latach szkolnych 1993/94 - 1997/98 oraz liczbę uczniów w tych szkołach (na podstawie danych GUS):

Rok szkol. 1993/94 1994/95 1995/96 1996/97 1997/98 Szkoły 19.212 19.145 18.945 18.660 18.431 Uczniowie 5.178.161 5.098.140 5.015.206 4.926.668 4.811.225

Za regularne uczęszczanie dziecka na zajęcia szkolne odpowiadają rodzice dziecka, o czym stanowi art. 18 ustawy o systemie oświaty. Kontrolę spełniania obowiązku szkolnego sprawuje dyrektor publicznej szkoły podstawowej, w obwodzie której dziecko mieszka, zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy.
Niespełnienie przez dziecko obowiązku szkolnego podlega egzekucji w trybie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 20 ustawy o systemie oświaty). Na rodziców dziecka, które nie spełnia obowiązku szkolnego, może być nałożona grzywna w celu przymuszenia ich do posyłania dziecka do szkoły.
W latach szkolnych 1993/94 - 1997/98 odsetek dzieci niespełniających obowiązku szkolnego bez uzasadnionej przyczyny utrzymał się na tym samym poziomie i wynosił 0,04% ogółu dzieci podlegających obowiązkowi szkolnemu.

W tabeli przedstawiono odsetek absolwentów szkół podstawowych podejmujących dalszą naukę w szkołach ponadpodstawowych:

Absolwenci przyjęci do szkół ponadpodstawowych. 1993/94 1994/95 1995/96 1996/97 1997/98
w % ogółu absolwentów 95,8% 95,9% 96,6% 96,8% 96,5%


W Polsce prawo dziecka do nauki gwarantowane jest ponadto poprzez możliwość korzystania z różnorodnych form szkolnictwa średniego, w tym zawodowego dostępnego dla każdego dziecka.
Polski system kształcenia zawodowego jest zintegrowany z całym systemem szkolnictwa. Zgodnie z ustawą o systemie oświaty, do szkół zawodowych zalicza się: szkoły zasadnicze, średnie szkoły zawodowe oraz szkoły policealne i pomaturalne. Szkoły zawodowe różnią się między sobą zarówno okresem nauki, jak i uzyskanymi przez absolwentów kwalifikacjami.

Szkoły ponadpodstawowe dzielą się na:
1) szkoły zasadnicze, dające możliwość uzyskania wykształcenia ogólnego i zasadniczego zawodowego. Nauka trwa trzy lata, a świadectwo ukończenia tego typu szkoły potwierdza uzyskanie kwalifikacji na poziomie robotnika wykwalifikowanego lub pracownika o równorzędnych kwalifikacjach oraz możliwość dalszego kształcenia się w szkole średniej ogólnokształcącej lub zawodowej.
2) szkoły średnie zawodowe:
- liceum zawodowe - dające wykształcenie średnie ogólne z możliwością uzyskania świadectwa dojrzałości oraz wykształcenia zasadniczego zawodowego,
- technika, licea (np. ekonomiczne, handlowe) i szkoły równorzędne - umożliwiające uzyskania wykształcenia średniego ogólnego i zawodowego, z możliwością uzyskania świadectwa dojrzałości,
- szkoły policealne i pomaturalne - dające możliwość uzupełnienia wykształcenia ogólnokształcącego o wykształcenie zasadnicze zawodowe lub średnie zawodowe,
- licea techniczne - w celu dostosowania kształcenia zawodowego do potrzeb rynku pracy wprowadzono nowy typ szkoły, realizujący kształcenie na zasadach eksperymentu pedagogicznego (w latach 1993 - 1997 r.), a od roku szkol. 1998/99 do systemu oświaty. Szkoła ta daje wykształcenie średnie ogólne z możliwością zdawania matury i przygotowanie ogólnozawodowe w 12 profilach kształcenia.

Dane liczbowe dotyczące szkół zawodowych dla młodzieży w latach 1993 - 1998 i liczby uczniów w tych szkołach (na podstawie danych GUS):

RODZAJE SZKÓŁ Liczba uczniów (w tys.) Liczba absolwentów (w tys.)
w latach 93/94 94/95 95/96 96/97 97/98 93/94 94/95 95/96 96/97 97/98
Średnie zawodowe 764 812 846 869 830 139 158 170 174 105
Zasadnicze zawodowe 770 746 722 691 613 235 229 216 211 194
RAZEM 1534 1558 1568 1560 1443 374 387 386 358 299


Jedną z miar dostępności szkolnictwa są wskaźniki skolaryzacji. Od 1990 roku można zaobserwować spadek wartości współczynnika skolaryzacji w szkolnictwie zasadniczym zawodowym, przy jednoczesnym wzroście wskaźnika w szkolnictwie średnim zawodowym (odpowiednio z 26,7 do 32,9), i średnim ogólnokształcącym, co świadczy o tendencji upowszechniania się wykształcenia średniego. Wynika to z przyjętej przez rząd polityki oświatowej, której celem jest zwiększenie zakresu kształcenia średniego oraz zminimalizowania kształcenia na poziomie zasadniczym.
Polityka resortu edukacji sprowadza się do tworzenia warunków umożliwiających młodemu pokoleniu korzystanie z szerokiej informacji zawodowej i dostęp do poradnictwa zawodowego.
W drodze ustawowej problematyka profesjonalnej pomocy uczniom w wyborze kierunku kształcenia i zawodu została przypisana poradniom psychologiczno-pedagogicznym (Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, art.2 pkt 4, Dz. U. nr 67, poz. 329 z 1996 r.)
Zgodnie z przyjętym zakresem działań opracowano - w Departamencie właściwym dla przedmiotu regulacji - projekt zmiany rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie rodzajów i zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz innych publicznych poradni specjalistycznych (wszedł w życie 1.01.1999 r.). W tym akcie prawnym określono podstawowe zadania z zakresu poradnictwa zawodowego. Należą do nich:
- wspieranie rozwoju zawodowego dzieci i młodzieży poprzez udostępnianie i upowszechnianie informacji zawodowej,
- udzielanie porad indywidualnych uczniom i rodzicom w zakresie kształcenia zawodowego i planowania kariery zawodowej,
- przeprowadzanie psychologicznych i pedagogicznych badań predyspozycji do nauki i wykorzystywania zawodu,
- kształtowanie umiejętności poszukiwania i pozyskiwania pracy a także utrzymania zatrudnienia.
Ponadto w zarządzeniu Nr 15 Ministra Edukacji Narodowej z 25 maja 1993 r. w sprawie zasad udzielania uczniom pomocy psychologicznej i pedagogicznej (Dz. Urz. MEN Nr 6, poz. 19) określono zadania pedagoga szkolnego, a w szczególności koordynowanie prac z zakresu orientacji zawodowej na terenie szkoły.
W związku z przygotowaną reformą ustroju szkolnego opracowano projekt podstaw programowych, w którym na poziomie gimnazjum jednym z przedmiotów nauczania jest "Wiedza o społeczeństwie", a w nim istnieje blok tematyczny pod nazwą "Wychowanie do aktywnego udziału w życiu gospodarczym", w którym określono cele edukacyjne, zadanie nauczyciela i szkoły, treści oraz osiągnięcia w zakresie przygotowania młodzieży do aktywności zawodowej i odnalezienia się na rynku pracy.
W zakresie doradztwa zawodowego szeroką działalność prowadzi 596 poradni psychologiczno-pedagogicznych. Udzielają porad zawodowych na podstawie diagnoz psychologiczno-pedagogicznych. Dla uczniów z problemami zdrowotnymi przygotowują szczegółową dokumentację psychologiczno-lekarską. We współpracy ze służbą zdrowia biorą udział w pracach komisji kwalifikacyjnych, które orzekają o dalszym kształceniu uczniów niepełnosprawnych. W roku szkolnym 1996/97 wydano 28.318 orzeczeń kwalifikacyjnych do kształcenia w szkołach ponadpodstawowych, podczas gdy w 1993-1998 wystawiono opinie w sprawie skierowania do klasy lub szkoły przysposabiającej do pracy zawodowej (w granicach 4.200-5.000 rocznie).
W coraz szerszym zakresie poradnie psychologiczno-pedagogiczne podejmują działania służące całym grupom młodzieży. Wprowadzają metody aktywizujące wybór zawodu przez uczniów, polegające na zdobywaniu przez nich umiejętności oceny własnych możliwości psychofizycznych i zestawieniu jej z wymaganiami stawianymi przez zawód. Np. w roku 1996/97 przeprowadzono 253.091 warsztatów (na których stosowano te metody aktywizujące wybór zawodu) w całym kraju, podczas gdy w roku 1993/94 przeprowadzono ich ok. 192.000. Większość doradców zawodowych poradni psychologiczno-pedagogicznych prowadzi pogadanki zawodoznawcze z uczniami szkół podstawowych i ich rodzicami. Oprócz pogadanek i innych form pomocy znaczna grupa doradców zawodowych prowadzi spotkania informacyjno-szkoleniowe dla pedagogów szkolnych.
W okresie rekrutacji do szkół ponadpodstawowych poradnie, we współpracy z Kuratoriami Oświaty i szkołami ponadpodstawowymi, prowadzą punkty informacji zawodowej. W niektórych województwach pracownicy poradni są inicjatorami organizowania giełd i targów zawodoznawczych. W celu optymalnego ukierunkowania młodzieży co do wyboru zawodu, poradnie współpracują z instytucjami organizującymi kształcenie pozaoświatowe, takimi jak: zakłady doskonalenia zawodowego, izby rzemieślnicze, cechy rzemiosł różnych, ochotnicze hufce pracy, spółdzielnie inwalidów i inne.
Coraz częściej doradcy zawodowi wyposażają młodzież w umiejętności, które pomogą jej w podjęciu i utrzymaniu pracy. Realizując te zadania, współpracują z różnymi instytucjami, takimi jak: zakład pracy, urzędy pracy, instytucje niepubliczne.
Mimo wielu zadań, jakie wykonują poradnie w zakresie doradztwa zawodowego, system informacji i orientacji zawodowej w Polsce jest niewystarczający. Zaspokojenie potrzeb w tym zakresie może zapewnić system informacyjny z zapleczem metodologicznym i technicznym, do stworzenia którego resort edukacji przygotowuje się przy współpracy z Francją.
Instytucją wspierającą poradnictwo zawodowe jest Centrum Metodyczne Pomocy Psychologicznej MEN. Do zadań Centralnego Ośrodka Metodycznego Poradnictwa Wychowawczo-Zawodowego należy m.in.:
- wypracowywanie programów (scenariuszy) zajęć aktywizujących młodzież do wyboru drogi życiowej (zawodowej) oraz autorskich projektów zajęć stymulujących dojrzałość zawodową.
- wypracowywanie metod pomiaru zainteresowań i zdolności specjalnych,
- tworzenie banku danych o kształceniu zawodowym (szkoły publiczne) i związanych z nim wymogach zdrowotnych do nauki i wykonywania zawodu,
- gromadzenie danych o placówkach zawodowych kształcenia specjalnego.

2. Kierunki nauki

W ustawie o systemie oświaty oraz przepisach wykonawczych zawarto postanowienia dotyczące konieczności dostosowania treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów, zapewnienia opieki nad uczniami szczególnie uzdolnionymi poprzez umożliwienie im realizowania indywidualnych programów nauczania oraz ukończenia szkoły w skróconym czasie. Szkoła powinna zapewnić dzieciom warunki niezbędne do ich rozwoju, przygotować je do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich na podstawie zasad solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności. Możliwe jest rozwijanie osobowości, talentów oraz zdolności umysłowych i fizycznych dziecka:
- w szkołach publicznych przez dostosowanie wymagań szkolnych do możliwości psychofizycznych ucznia, organizację indywidualnego nauczania, prowadzenie zajęć pozalekcyjnych,
- przez organizowanie szkolnictwa specjalnego dla dzieci z upośledzeniami w rozwoju fizycznym i umysłowym, niedostosowanych społecznie oraz przewlekle chorych,
- przez organizowanie szkół artystycznych oraz szkół i klas sportowych.
- przez możliwość profilowania kształcenia ogólnego w liceum ogólnokształcącym (profile kształcenia ustala dyrektor szkoły w porozumieniu z radą szkoły) oraz możliwość wyboru kierunku dalszego kształcenia po ukończeniu szkoły podstawowej w różnorodnych szkołach zawodowych.
W Polsce istnieje sieć szkół i placówek artystycznych: 219 szkół muzycznych różnego stopnia, 28 liceów plastycznych, 4 szkoły baletowe, 5 pomaturalnych studiów bibliotekarskich i animatorów kultury, 4 policealne studia zawodowe, 12 ognisk artystycznych i 8 burs szkolnictwa artystycznego nadzorowanych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Samorządy terytorialne prowadzą 33 szkoły muzyczne, 4 licea sztuk plastycznych i szkołę plastyczną I stopnia, 1 szkołę baletową, 1 policealne studium zawodowe i 4 ogniska artystyczne.
Zmiany zachodzące na rynku pracy w latach 1990 - 1996 charakteryzowały się spadkiem liczby pracujących (przede wszystkim w sektorze publicznym) i wzrostem liczby pracujących w sektorze prywatnym, który miał i ma nadal decydujące znaczenie dla nowej struktury zatrudnienia. Przeobrażenia te spowodowały otwieranie kierunków kształcenia w zawodach poszukiwanych na rynku pracy i zamykanie kształcenia w tych zawodach, w których występuje bezrobocie.
Odpowiedzią na zmieniające się potrzeby rynku pracy - tak w odniesieniu do rodzajów zawodów, jak i umiejętności zawodowych - było wprowadzenie w szkołach kształcenia szerokoprofilowego. Umożliwia ono osiągnięcie pożądanego modelu absolwenta szkoły zawodowej jako fachowca przygotowanego ogólnozawodowo do różnych stanowisk pracy, a do jednego stanowiska przygotowanego dokładnie (poprzez szkolenie specjalistyczne w ostatnim etapie kształcenia, stosownie do potrzeb lokalnego rynku pracy).
W razie konieczności zmiany stanowiska pracy potrzebne byłoby mu tylko przeszkolenie w formie kursowej, umożliwiające uzyskanie pożądanej specjalizacji.
Ze strategii kształcenia szerokoprofilowego wynika zmniejszenie liczby zawodów w istniejących szkołach zawodowych. Wdrażana jest, zatwierdzona w 1997 roku, nowa klasyfikacja zawodów szkolnictwa zawodowego. Do klasyfikacji z 1997 r. wprowadzono zawody szerokoprofilowe o znacznie szerszym zakresie możliwości przyszłego zatrudnienia na rynku pracy. Klasyfikacja ta uwzględnia strukturę klasyfikacji zawodów i specjalności gospodarki narodowej, wprowadzonej rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 20 kwietnia 1995 r. Klasyfikacja ta jest nowoczesna i otwarta, ale całkowite wprowadzenie jej w życie wymaga współdziałania z resortami gospodarczymi oraz wiąże się z koniecznością prowadzenia prac programowych.
Nowe dokumentacje programowe dla zawodów z tej klasyfikacji ukierunkowane są na gruntowną przebudowę treści kształcenia zawodowego. Mają one na celu ukierunkowanie działalności dydaktycznej szkół na realizację zadań służących bardzo dobremu przygotowaniu ogólnozawodowemu absolwentów z równoczesnym kształceniem umiejętności potrzebnych do dalszego kształcenia specjalistycznego, a także umiejętności zachowań na rynku pracy oraz w pracy na różnorodnych stanowiskach w gospodarce.
Konieczność rozwijania w dziecku szacunku dla praw człowieka i podstawowych swobód została podkreślona w preambule do ustawy o systemie oświaty, w której stwierdza się, że "Oświata w Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wspólne dobro całego społeczeństwa, kieruje się zasadami zawartymi w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także wskazaniami zawartymi w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowej Konwencji o Prawach Dziecka. Nauczanie i wychowanie - respektując chrześcijański system wartości - za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki. Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturalnego przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultury Europy i Świata."
Przepisy prawne respektują zasadę wolności osób fizycznych i prawnych do zakładania i prowadzenia szkół i placówek oświatowych. Osoby fizyczne i prawne mogą prowadzić:
- szkoły niepubliczne - po uzyskaniu wpisu takiej szkoły do ewidencji, którą prowadzi kurator oświaty właściwy dla siedziby szkoły,
- szkoły publiczne - po uzyskaniu zgody kuratora oświaty. Udzielenie zgody zależy od spełnienia przez szkołę warunków i standardów, określonych przez ustawę i przepisy wykonawcze.
Szkoły niepubliczne mogą uzyskać uprawnienia szkół publicznych, nadawane przez kuratora, co oznacza, że świadectwa wydawane przez te szkoły są równoważne świadectwom państwowym.
Przedszkola niepubliczne otrzymują dotację z budżetu gminy, natomiast niepubliczne szkoły otrzymują dotację z budżetu państwa. Dotacje dla szkół niepublicznych przysługują w wysokości 50% wydatków ponoszonych w szkołach publicznych tego samego typu w przeliczeniu na jednego ucznia. Szkoły publiczne prowadzone przez osoby fizyczne lub osoby prawne otrzymują dotację w wysokości 100% wydatków ponoszonych w szkołach publicznych prowadzonych przez gminę lub budżet państwa w przeliczeniu na jednego ucznia. W latach 1993 - 1998 liczba szkół niepublicznych wzrosła z 1032 do 2530.
W latach 1993 - 1998 adresatem działań w zakresie edukacji ekologicznej było całe społeczeństwo, ze szczególnym wyodrębnieniem dzieci, uczniów szkół podstawowych i średnich, studentów, animatorów edukacji środowiskowej, samorządów lokalnych, dziennikarzy, środowiska medycznego, rolników, specjalistów z zakresu ochrony środowiska i celników. Z inicjatywy Ministerstwa Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa i Ministerstwa Edukacji Narodowej powstała Narodowa Strategia Edukacji Ekologicznej; przeważająca część wydatków na edukację ekologiczną społeczeństwa dotyczyła dzieci i młodzieży.
Organizowano m.in. takie programy, jak: "Czysta Wisła i Rzeki Przymorza", "Obserwator Wybrzeża Europy" oraz kampanie finansowane przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej: "Sprzątanie Świata - Polska", "Kampanię Ekologicznych Opakowań", "Kampanię Ozonową", "Paszport do Przyszłości" i inne.

3. Czas wolny, rekreacja, działalność kulturalna

Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty nie zawiera zapisów uznających prawo dziecka do czasu wolnego, do zabawy i rekreacji oraz do wszechstronnego uczestnictwa w życiu kulturalnym i artystycznym. Natomiast sam system obejmuje m.in. placówki oświatowo-wychowawcze, których celem jest rozwijanie zainteresowań i uzdolnień oraz umożliwianie dzieciom i młodzieży korzystania z różnych form wypoczynku i rekreacji. Jednym z rodzajów placówek oświatowo-wychowawczych są placówki wychowania pozaszkolnego.

Działalność placówek wychowania pozaszkolnego
W systemie edukacji istotną rolę w organizacji czasu wolnego dzieci i młodzieży spełniają placówki wychowania pozaszkolnego - pałace młodzieży (PM), młodzieżowe domy kultury (MDK), ogniska pracy pozaszkolnej (OPP), międzyszkolne ośrodki sportowe (MOS), ogrody jordanowskie (OJ), oraz inne placówki specjalistyczne. Placówki te funkcjonują na podstawie rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 28 września 1993 r. w sprawie rodzajów, organizacji i zasad działania publicznych placówek oświatowo-wychowawczych (Dz. U. Nr 95, poz. 232 i z 1997 r. Dz. U. Nr 75, poz. 473).
Zróżnicowana oferta programowa placówek realizujących zadania oświatowe, kulturalne i rekreacyjne sprzyja kształtowaniu osobowości, zdobywaniu różnorodnych umiejętności oraz rozwijaniu zainteresowań intelektualnych i estetycznych młodego pokolenia. Placówki te kształcą umiejętność samodzielnego organizowania czasu wolnego. W coraz większym stopniu rozszerzają i uzupełniają funkcje wychowawcze, profilaktyczne i edukacyjne szkoły, wspierają także działania wychowawcze rodzin.
W latach 1990 - 1993 działalność placówek wychowania pozaszkolnego została poważnie ograniczona ze względu na wprowadzenie w oświacie programu oszczędnościowego. Wiele placówek zlikwidowano, pozostałe musiały ograniczyć i zmodyfikować swoją ofertę programową. Zdecydowana większość rozpoczęła działalność gospodarczą, by zapewnić sobie środki finansowe na realizację zadań statutowych. Po roku 1993 sytuacja placówek wychowania pozaszkolnego ustabilizowała się. W roku 1994 - według informacji GUS z 31.10.1994 r. - resort oświaty roztaczał opiekę nad 389 placówkami, a liczba uczestników zajęć wyniosła 559.895. Było wtedy: 13 PM, 134 MDK. 107 OPP, 99 MOS, 26 OJ oraz 13 innych placówek specjalistycznych. Działało w nich 18.642 kół zainteresowań. W roku 1996 liczba placówek spadła do 351, a uczestników do 311.350. Według danych GUS z 31.10.1997 r., istniały wtedy 342 placówki wychowania pozaszkolnego. W zajęciach brało udział 257.411 uczestników w 18.329 kołach zainteresowań.
Sieć placówek wychowania pozaszkolnego jest bardzo nierównomierna. W województwie katowickim istnieje 55 placówek, w warszawskim - 33, w krakowskim - 23, w gdańskim, łódzkim, nowosądeckim - po 15. Natomiast w bielsko podlaskim, częstochowskim, leszczyńskim, piotrkowskim i tarnowskim istnieje tylko po jednej placówce tego typu. W województwach tych dzieci i młodzież mają ograniczony dostęp do uczestnictwa w życiu kulturalnym i artystycznym.
Spośród 342 placówek wychowania pozaszkolnego, 186 podlega urzędom terenowych organów administracji państwowej, a 156 organizacjom samorządowym (w tym 95 - gminom o statusie miasta).
Środki finansowe na realizację programu placówki czerpią z budżetu państwa, samorządów terytorialnych, z opłat rodziców oraz wypracowują je same (działalność gospodarcza). W sytuacji, gdy znaczna część społeczeństwa ubożeje, istnieje realne niebezpieczeństwo, że z ofert spędzania wolnego czasu będą mogły korzystać tylko dzieci z rodzin zamożnych.
Opłaty za określone zajęcia wprowadzają zarówno placówki publiczne (na komitet rodzicielski), jak i niepubliczne. Opłaty pobierane przez niepubliczne placówki stanowią barierę uniemożliwiającą powszechne korzystanie z tego typu usług oświatowych. Z braku wystarczających środków resort oświaty nie wspomaga finansowo niepublicznych placówek oświatowych.
Analizując działalność placówek oświatowych zajmujących się organizacją czasu wolnego dzieci i młodzieży, należy zauważyć, że ich programy ulegają stopniowym przeobrażeniom i coraz częściej odpowiadają na aktualne zapotrzebowania środowisk zaniedbanych wychowawczo. Sprzyja temu dobrowolność uczestnictwa w zajęciach, atrakcyjność ofert, otwartość na nowe propozycje i partnerski stosunek nauczyciela - instruktora do uczestników.
Stan i perspektywy działalności placówek wychowania pozaszkolnego, zagospodarowujących czas wolny młodego pokolenia, są zdeterminowane przez sytuację całej edukacji. Ograniczony budżet resortu oświaty pozwala na podejmowanie jedynie wybranych działań, nie dopuszczających do pogorszenia sytuacji placówek. Jednocześnie, ze względu na zapotrzebowanie społeczne i problemy wychowawcze z młodzieżą, konieczne są zmiany w funkcjonowaniu placówek wychowania pozaszkolnego.
Ministerstwo Edukacji Narodowej planuje następujące działania:
- dofinansowanie z budżetu resortu konkursów, przeglądów, festiwali, warsztatów oraz innych form prezentacji dorobku wychowanków i nauczycieli,
- racjonalne ograniczenie komercjalizacji placówek,
- wspieranie amatorskiego ruchu artystycznego,
- podejmowanie zadań o charakterze promocyjnym, dającym nauczycielom, uczniom, szkołom i innym placówkom satysfakcję pozamaterialną (np. cykl audycji w programie telewizji publicznej, nagrody, materiały programowo-metodyczne etc.),
- przygotowanie aktów prawnych umożliwiających placówkom wzbogacenie działalności merytorycznej, poszerzenie oferty o działania profilaktyczne i współpracę z rodziną oraz wprowadzenie nowoczesnych rozwiązań dotyczących zarządzania i organizacji pracy.
- zlikwidowanie statutów placówek oświatowych oraz opracowanie standardów wychowania pozalekcyjnego i pozaszkolnego,
- doskonalenie nauczycieli w zakresie diagnozowania i zapobiegania uzależnieniom i patologii zachowań społecznych, umiejętności psychospołecznych oraz form i metod pracy pozalekcyjnej i pozaszkolnej,
- promowanie i wdrażanie programów edukacyjnych i wychowawczych, reformujących placówki wychowania pozaszkolnego oraz podnoszących jakość ich pracy, m.in.:
* zawierających oferty dla dzieci i młodzieży o niesprecyzowanych zainteresowaniach, obejmujących młodzież z grup subkulturowych i zagrożoną patologią,
* wyrównujących poziom życia dzieci pochodzących z rodzin wymagających szczególnej pomocy,
* integrujących różne dziedziny kultury oraz działania, instytucji i organizacji pozarządowych,
* wiążących edukację kulturalną z dziedzictwem kulturowym - lokalnym, regionalnym i narodowym,
* zawierających oferty dla dzieci i rodzin wiejskich,
- wspieranie rodzinnych wzorów spędzania czasu wolnego poprzez np. organizację imprez i zajęć kulturalnych dla rodzin, turystykę wielopokoleniową sprzyjającą poznaniu dorobku kultury narodowej oraz inne formy.

Założeniem reformy systemu oświaty jest wyrównanie w jak najpełniejszym zakresie szans edukacyjnych poprzez:
- powszechną i wyrównaną jakościowo edukację dzieci najmłodszych - oznacza to większy dostęp do przedszkoli oraz wyrównany poziom szkół podstawowych,
- powszechność pełnego wykształcenia średniego uzyskaną na podstawie zapewnienia drożności różnych rodzajów szkół,
- wyposażenie w możliwość spełnienia funkcji socjalnych wobec młodzieży posiadającej trudne warunki materialne i rodzinne,
- wspieranie szkół w pełnieniu w szerokim zakresie funkcji opiekuńczych, integracyjnych, kulturalnych i rekreacyjnych przez rozwój zajęć pozalekcyjnych,
- zapewnienie dobrego systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli eliminującego niską jakość nauczania,
- zapewnienie dostępu do kształcenia na poziomie wyższym młodzieży z rodzin ubogich poprzez sprawny i rozbudowany system kredytów studenckich,
- zwiększenie dostępu do edukacji dla osób niepełnosprawnych zarówno przez rozwój szkolnictwa specjalistycznego jak też zwiększenie kształcenia w ramach szkolnictwa zintegrowanego oraz likwidację barier,

Współpraca z organizacjami pozarządowymi w zakresie wychowania pozaszkolnego
Wiele organizacji pozarządowych działających na rzecz dzieci i młodzieży do swoich zadań statutowych wpisało działalność pozaszkolną. Spośród wielu form działalności MEN wspiera szczególnie:
- różne formy zajęć rozwijających zainteresowania i zamiłowania do nauki, sztuki, sportu i turystyki,
- imprezy o charakterze lokalnym, regionalnym i ogólnopolskim,
- letni i zimowy wypoczynek,
- szkolenia.

Wybrane organizacje - takie jak: ZHP czy ZHR - zawarły z MEN porozumienia określające zasady współpracy, w tym korzystania z oświatowej bazy lokalowej.
Ministerstwo Edukacji Narodowej z przeznaczonych na zadania zlecone środków wspiera cenne inicjatywy podejmowane przez jednostki niepaństwowe. W 1997 r. na organizację konkursów, turniejów, warsztaty artystyczne itp. form pracy z dziećmi i młodzieżą MEN przeznaczył 5.321.651,22 zł, a na wypoczynek i szkolenie nieetatowej kadry organizacji młodzieżowych - 16.609.375, 89 zł.
Współpraca z organizacjami pozarządowymi w zakresie wychowania pozaszkolnego przebiega na różnych poziomach, począwszy od inicjatyw lokalnych podejmowanych wspólnie z placówkami oświatowo-wychowawczymi poprzez współpracę z władzami samorządowymi i kuratoriami, aż do współdziałania z instytucjami szczebla centralnego.
W celu usprawnienia współpracy z organizacjami pozarządowymi konieczna jest zmiana przepisów zmierzająca do decentralizacji systemu zarządzania środkami finansowymi oraz przekazania samorządom wszystkich szczebli zadań państwowych dla jednostek niepaństwowych przy określeniu priorytetów i standardów. Centralnymi winny pozostać jedynie zadania strategiczne dla państwa.

Międzyresortowy Program Edukacji Kulturalnej
Dokument został przyjęty przez Radę Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej 27 listopada 1996 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej we współpracy z Ministerstwem Kultury i Sztuki zobowiązało się m.in. do:
- uznania pozalekcyjnej artystycznej działalności uczniów jako przedłużenia procesu dydaktycznego,
- uwzględnienia przedmiotów artystycznych w projekcie "Nowej matury",
- wprowadzenia do programów szkolnych wiedzy o mediach, ich recepcji i wyborach,
- upowszechniania autorskich programów artystycznych w szkołach,
- wprowadzenia edukacji kulturalnej do systemu edukacji permanentnej,
- opracowania zasad współpracy szkół i instytucji kultury w celu zwiększenia dostępności edukacji estetycznej w formach szkolnych,
- dokumentowania i popularyzacji dorobku niekonwencjonalnych warsztatów doskonalących umiejętności nauczycieli,
- promowania programów realizowanych przez instytucje kultury, placówki oświatowe, ruch społeczny, szkolnictwo.

Uczestnictwo w społecznym ruchu kulturalnym, to czynny udział dzieci w zajęciach zespołów, kół i klubów artystycznych - głównie teatralnych, tanecznych, muzycznych, plastycznych, filmowych. Obecnie w Polsce działają 2163 zespoły dziecięce i młodzieżowe.
Profesjonalne instytucje kultury popierają prawo dziecka do wszechstronnego uczestnictwa w życiu kulturalnym. Organizowane od kilkudziesięciu lat przez większość filharmonii koncerty objazdowe dla dzieci i młodzieży w szkołach, domach kultury itp. odgrywają znaczącą rolę w kształtowaniu estetycznych potrzeb młodych słuchaczy. Związki i stowarzyszenia muzyczne organizują koncerty, festiwale, konkursy, wystawy, odczyty i audycje muzyczne, a także mistrzowskie kursy, obozy muzyczne i warsztaty kompozytorskie dla młodzieży.
W programie Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki "Sport dla wszystkich dzieci" od 1994 r. znajdują się masowe Igrzyska Młodzieży Szkolnej, które zachęcają dzieci i młodzież do współzawodnictwa sportowego. W ostatnich latach odnotowano znaczny wzrost liczby uczniowskich klubów sportowych w całym kraju. Kluby te działają przede wszystkim przy szkołach podstawowych, szkołach średnich, ośrodkach sportowych, domach dziecka, parafiach, domach kultury i innych instytucjach. Działalność klubów oparta jest na dobrowolności zrzeszania się w nim uczniów, ich rodziców i nauczycieli. W każdym klubie działa co najmniej jedna sekcja, w której odbywa się specjalizacja sportowa. Założeniem klubów jest organizacja aktywnego wypoczynku i rekreacji. Liczba UKS stale rośnie: w 1994 było 631 UKS, to w 1997 już 3744. Natomiast program "Szkolenie młodzieży uzdolnionej sportowo" adresowany do zawodników wyróżniających się odpowiednimi warunkami psychofizycznymi, spowodował uruchomienie szkół mistrzostwa sportowego, szkolenia makroregionalnego utalentowanej młodzieży, stworzenie warunków treningowych i socjalnych niezbędnych dla rozwoju talentów sportowych.


ROZDZIAŁ X ŚRODKI SZCZEGÓLNEJ OCHRONY

1. Dzieci w sytuacjach krytycznych

Dzieci o statusie uchodźcy
Artykuł 22 wymaga od Stron Konwencji, aby dziecko, które ubiega się o status uchodźcy bądź jest uważane za uchodźcę, otrzymało odpowiednią ochronę i pomoc.
Ustawa z 25 czerwca 1997 r. o cudzoziemcach (Dz. U. Nr 114, poz.739) nie rozgranicza praw i ochrony interesów pełnoletnich od małoletnich cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy. Wniosek złożony przez małoletniego obcokrajowca, ubiegającego się o status uchodźcy, jest taki sam, jak wniosek składany przez cudzoziemca pełnoletniego i jest poddany takiej samej procedurze, niezbędnej dla podjęcia decyzji administracyjnej.
Zgodnie z art. 49 ust.1 ustawy, dziecko uchodźców ma prawo do swobodnego kontaktowania się z przedstawicielem Urzędu Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców, a w szczególności do zwracania się do niego z prośbą o pomoc. Ze względu na fakt, iż w świetle przepisów polskiego prawa osoba małoletnia nie posiada zdolności prawnej, należy ustanowić dla niej sądownie kuratora oraz umieścić małoletniego w placówce opiekuńczo-wychowawczej (dzieci do lat 13) lub ośrodku dla ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy (dzieci powyżej 13 roku życia), tak jak stanowi §43 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 23 grudnia 1997 r. ws. szczegółowych zasad, trybu postępowania oraz wzoru dokumentów w sprawach cudzoziemców (Dz.U. z 1998 r. Nr 1, poz.1) oraz art. 34 § 1 k.p.a.
Artykuł 44 ustawy o cudzoziemcach, będący wyrazem łączenia rodzin, stwierdza ponadto, iż małżonkowi oraz małoletnim dzieciom cudzoziemca (któremu nadano status uchodźcy) jeżeli przebywają wraz z nim na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej nadaje się status uchodźcy oraz wydaje dokument podróży przewidziany w Konwencji Genewskiej, a także udziela zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony. Jeżeli natomiast lub małoletnie dzieci cudzoziemca, który uzyskał status uchodźcy, przebywają poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, właściwe polskie organy, na wniosek cudzoziemca, winny w miarę możliwości udzielić im pomocy w uzyskaniu prawa do wjazdu do Polski w celu połączenia rodzin - §45 przytoczonego powyżej rozporządzenia.
Polskie ustawodawstwo reguluje ponadto sytuację nie wyjaśnioną w Konwencji, a mianowicie w §58 rozporządzenia stwierdza, że małoletniego, który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, można wydalić wyłącznie pod pieczą przedstawiciela ustawowego, chyba, że wydalenie prowadzone jest w taki sposób, że małoletni przekazany zostanie przedstawicielowi ustawowemu albo przedstawicielowi właściwych władz państwa, do którego następuje wydalenie.

Rehabilitacja fizyczna, psychologiczna
Rehabilitacja fizyczna i psychologiczna dzieci znajdujących się w sytuacjach kryzysowych nie należy do obligatoryjnie realizowanych zadań placówek poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego. Specjaliści zatrudnieni w poradniach psychologiczno-pedagogicznych oraz placówkach opiekuńczo - wychowawczych i resocjalizacyjnych udzielają jednak bezpośredniej pomocy psychologicznej.
Od 1993 r. rehabilitacja ruchowa prowadzona jest w niewielkim zakresie przez rehabilitantów zatrudnionych w poradniach. Od 1993 r. do 1998 r. zatrudniono rehabilitantów na zaledwie 11-17 etatach. W okresie sprawozdawczym objęli oni opieką od 861 do 1148 dzieci i młodzieży. Również w placówkach integracyjnych zatrudnia się rehabilitantów. W 1996/97 roku w 264 placówkach zatrudniono 100 rehabilitantów. W trakcie zajęć z "rehabilitacji psychologicznej" w poradniach wykorzystuje się do pracy z dziećmi takie aktywne formy, jak: treningi, warsztaty. Analiza ofert programowych poradni w ostatnim pięcioleciu wskazuje, że zakres i liczba propozycji nie jest dostateczna. W 1996/97 r. zaledwie w 18 województwach prowadzona była terapia dzieci z zaburzeniami emocjonalnymi, w jednym terapia zachowań agresywnych, w 2 zajęcia ze sprawcami przemocy, w 7 województwach aktywnie interweniowano w sytuacjach kryzysowych, w 12 prowadzono terapię indywidualną osób po próbach samobójczych. W porównaniu z rokiem 1993 obserwujemy jednak wyraźny wzrost liczby przypadków udzielania pomocy indywidualnej - z 42.000 w 1993/94 do 66.000 w 1997/98 i grupowej - z 240.000 do 350.000.
Specyficzną formą pomocy psychologicznej są Młodzieżowe Telefony Zaufania, działające najczęściej przy poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Od 1967 r. zrzeszone są one w Międzynarodowej Federacji Służb Pomocy Telefonicznej (INFOTES). W roku szkolnym 1993/94 udzieliły one ponad 21.000 porad, w 1996/97 roku ponad 15.000 porad. Z przytoczonych danych wynika, że ta forma pomocy nieco się przeżyła.
Molestowanie seksualne traktujemy jako jeden ze szczególnie drastycznych przypadków przemocy wobec dziecka. Zagadnienie to łączy się z takimi problemami, jak: umiejętność identyfikacji i obrony własnych praw, szukanie pomocy w sytuacji ich naruszania, umiejętność komunikacji, radzenie sobie ze stresem, identyfikowanie czynników zagrażających prawidłowemu rozwojowi. Cały ten blok zagadnień mieści się w programie edukacji zdrowotnej, który będzie włączony w zakres obowiązkowych zadań szkoły we wrześniu 1999 r. (ścieżka międzyprzedmiotowa).
Realizacja programu tej ścieżki wypełni zadania psychoedukacyjne, które muszą być równolegle uzupełniane odpowiednimi działaniami terapeutycznymi wobec dzieci - ofiar przemocy seksualnej. Podejmowanie działań w celu eliminacji tego zjawiska wymaga specjalnych umiejętności i kompetencji - zarówno nauczycieli, którzy będą prowadzili zajęcia z zakresu edukacji zdrowotnej, jak i terapeutów, udzielających specjalistycznej pomocy.
Szkolenia kadry zajmującej się tą problematyka organizowane są poprzez Wojewódzkie Ośrodki Metodyczne (WOM), Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN, a także niektóre poradnie psychologiczno-pedagogiczne i poradnie specjalistyczne.
Wojewódzkie Ośrodki Metodyczne prowadzą w formach warsztatowych treningi przygotowujące do skuteczniejszego rozwiązywania problemów wychowawczych (np. trening umiejętności wychowawczych), warsztaty z zakresu skutecznego komunikowania się, prowadzenia dialogu z dzieckiem, itp.
Dla przykładu WOM w Częstochowie organizuje szkolenie warsztatowe w zespołach samokształceniowych na temat: zespół dziecka maltretowanego. W wydawanym przez Kuratorium Oświaty i Wojewódzki Ośrodek Metodyczny Biuletynie Oświatowym, w nr 6 z 1996 r., ukazały się dwa artykuły poświęcone omawianej problematyce: "Systemowy model rodziny dziecka wykorzystywanego seksualnie" i "Moje doświadczenia z przemocą". Również WOM w Kaliszu organizuje szkolenia nt. przemocy wobec dziecka.
Podejmowane są również ciekawe inicjatywy dotyczące różnych form doskonalenia zawodowego nauczycieli. W 1995 r. Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN przeprowadziło np. szkolenie warsztatowe nt. pomoc uczniom z rodzin, w których występuje zjawisko przemocy i problem alkoholowy (przeszkolono 19 osób). W roku 1997 szkoleniem objęto około 100 osób. Uczestnikami byli pracownicy poradni psychologiczno-pedagogicznych, pedagodzy szkolni, nauczyciele, a także dyrektorzy szkół podstawowych i ponadpodstawowych. W 1998 roku przeszkolono już 28 osób. Zaplanowano jeszcze 4 szkolenia na około 80 osób. W dwóch ostatnich latach Centrum organizowało również szkolenie nt. praw dziecka. Centrum planuje przeprowadzenie szkolenia nt. "Praca psychologiczna z dziećmi i młodzieżą z rodzin dysfunkcyjnych", a także opracowanie propozycji organizacyjnych tworzących system wsparcia merytorycznego dla pedagogów szkolnych w całym kraju. Celem tych działań będzie poszerzenie kompetencji zawodowych pedagoga szkolnego w przeciwdziałaniu przemocy w szkole, przemocy w rodzinie ucznia i agresji w środowisku rówieśniczym. Planuje się zorganizowanie grupy wsparcia dla pedagogów szkolnych z Warszawy.
Warto również podkreślić, że tematyka przemocy wewnątrzrodzinnej wobec dzieci została również włączona w program szkoleń pracowników Młodzieżowych Telefonów Zaufania, organizowanych przez Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej (w latach 1996-1997 przeszkolono 56 osób, w 1997 r. przeszkolono 20-25 osób).
Problem opieki nad dziećmi - ofiarami przemocy dostrzegany jest przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne. W roku szkolnym 1995/1996 w poradniach na terenie 4 województw: katowickiego, krakowskiego, krośnieńskiego i opolskiego opracowano programy pomocy dzieciom - ofiarom molestowania seksualnego. Są to formy pomocy specyficznej ukierunkowanej - jak w województwach katowickim i krakowskim - na dzieci molestowane seksualnie lub - jak w województwach opolskim i krośnieńskim - realizowanej w postaci terapii dzieci i młodzieży z rodzin, w których występowało znęcanie się fizyczne i psychiczne, a także molestowanie seksualne.
Oprócz ośrodków świadczących bezpośrednią pomoc dzieciom - ofiarom przestępstw o charakterze seksualnym istnieją ośrodki, które oferują programy edukacyjne dla osób pragnących i mogących świadczyć taką pomoc. Gromadząc informacje o programach edukacyjnych dla pracowników oświaty: psychologów, pedagogów, nauczycieli, wychowawców, Centrum dysponuje danymi o takich ośrodkach i programach. Programów specjalistycznych jest niestety niewiele. Oferuje je m.in. specjalistyczna poradnia psychologiczno-pedagogiczna w Młodzieżowym Ośrodku Psychologicznym w Warszawie, Pracownia Alternatywnego Wychowania w Łodzi, Zespół Pomocy Rodzinie w Żywcu, Wojewódzki Zespół Placówek Edukacyjno-Terapeutycznych w Katowicach.

Programy te obejmują problematykę:
- jak rozmawiać z dziećmi i młodzieżą o seksie, jak prowadzić zajęcia grupowe na temat seksu,
- rozpoznawanie, diagnozowanie i sposób postępowania w wypadku nadużycia seksualnego,
- pierwsza interwencja w różnych aspektach,
- zwiększanie gotowości i kompetencji do udzielania pomocy i wsparcia ofiarom nadużyć i przemocy seksualnej.

W wypadku programów oferowanych przez inne ośrodki Centrum przyjmuje funkcję pośrednika pomiędzy pracownikami oświaty świadczącymi pomoc psychologiczno-pedagogiczną, pilotuje wdrażanie wybranych programów do praktyki, monitoruje ich realizację w placówkach resortu oraz formułuje wnioski ewaluacyjne pod adresem autorów.
Również program "Promocja zdrowia fizycznego, psychicznego i duchowego w systemie edukacji" pozwoli zapoznać się z problematyką dziecka maltretowanego i molestowanego seksualnie.
Plany Ministerstwa Edukacji Narodowej w przedmiotowej sprawie w dużym stopniu uzależnione są od możliwości finansowych, szczególnie od posiadanych środków na wyszkolenie specjalistów oraz możliwości tworzenia warunków niezbędnych dla niesienia pomocy dzieciom-ofiarom molestowania seksualnego. Program takich działań został zarysowany w ramach prac nad rozwiązaniem problemu przemocy wobec dzieci w rodzinie.

2. Dzieci w konflikcie z prawem

Wymiar sprawiedliwości dla nieletnich
Podstawowe zasady postępowania w sprawach nieletnich ujęte w ustawie z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (upn) nie zmieniły się. Nadal organem właściwym dla prowadzenia postępowania wyjaśniającego, rozpoznawczego i wykonawczego jest sąd dla nieletnich (zadania te pełnią sądy rodzinne).
Za nieletniego uważa się osobę:
- do lat 18 w sprawach o zwalczanie demoralizacji,
- od lat 13 do ukończenia lat 17 w sprawach o czyny karalne oraz
- do chwili ukończenia 21 lat w postępowaniu wykonawczym (ponadto patrz uwagi do granic wiekowych odpowiedzialności karnej).

Nie ma natomiast wyraźnie określonej dolnej granicy wieku odpowiedzialności za naruszenie prawa karnego, albowiem w razie wykazywania przejawów demoralizacji (do których zalicza się także popełnianie czynów zabronionych, a więc naruszanie prawa karnego w rozumieniu art. 40 Konwencji) odpowiadać może także nieletni poniżej lat 13. W praktyce jako taką granicę przyjmuje się 10 lat.
Katalog środków, będących w dyspozycji sądu dla nieletnich w wypadku stwierdzenia przejawów demoralizacji bądź popełniania czynu karalnego, obejmuje środki wychowawcze, leczniczo-wychowawcze i poprawcze. Do środków wychowawczych (art. 6 pkt 1 do 9 i 11 upn) zalicza się: upomnienie, zobowiązanie do określonego postępowania, nadzór odpowiedzialny rodziców lub osoby godnej zaufania, nadzór kuratora, skierowanie do kuratorskiego ośrodka pracy z młodzieżą, zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych, przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu karalnego, umieszczenie w instytucji lub organizacji powołanej do przygotowania zawodowego, w rodzinie zastępczej, w placówce opiekuńczo-wychowawczej, wreszcie inne środki przewidziane w niniejszej ustawie lub Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Do środków leczniczo-wychowawczych zalicza się umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym lub innym odpowiednim zakładzie leczniczym (art. 12 upn). Wreszcie środek poprawczy to umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym (art. 6 pkt. 10 i art. 10 upn). Możliwe jest warunkowe zawieszenie wykonania takiego umieszczenia, następujące na okres próby od 1 do 3 lat, z równoczesnym zastosowaniem środków wychowawczych (art. 11 upn), a także warunkowe odstąpienie od wykonania orzeczenia (art. 88 upn) i warunkowe zwolnienie nieletniego z zakładu poprawczego (art. 86 upn).
Jeżeli chodzi o podstawowe zasady postępowania z nieletnimi, nie wszystkie one sformułowane są expressis verbis w cytowanej ustawie. Część z nich obowiązuje poprzez odesłanie do przepisów prawa karnego materialnego lub procesowego. Są to np. zasady nullum crimen sine lege, domniemania niewinności (uwaga: w polskim prawie nieletniemu nie przypisuje się winy, lecz stwierdza popełnienie czynu), niestosowania przymusu w zakresie składania zeznań i przyznania się do popełnienia czynu, prawo do nieodpłatnej pomocy tłumacza. Inne wynikają bezpośrednio z przepisów upn, jak np. zasada niezwłocznego i bezpośredniego informowania o zarzutach (art. 34 §1), prawo do korzystania z pomocy prawnej (art. 36 § 1, 44 i 49), prawo do odwołania się od orzeczenia sądu (Rozdział 7, art. 58 do 63 upn, zasada ta funkcjonuje także poprzez odpowiednie odesłania do przepisów Kodeksu postępowania karnego i Kodeksu postępowania cywilnego).
Wprowadzenie procedur alternatywnych do postępowania sądowego (art. 40 ust. 3 pkt b Konwencji) przyjęło postać postępowania mediacyjnego między nieletnim a pokrzywdzonym, stosowanego od 3 lat jako program eksperymentalny i przygotowywanego do umieszczenia w strukturze przepisów upn.

Pozbawienie dziecka wolności
Występuje w kilku wypadkach, których większość ma związek z odpowiedzialnością nieletnich za naruszenie prawa karnego. Prawo polskie nie przewiduje zastosowania wobec nieletniego tymczasowego aresztowania. W toku postępowania wobec nieletniego można zastosować następujące środki o charakterze izolacyjnym:
a) umieszczenie w policyjnej izbie dziecka (art. 40 upn w wypadku uzasadnionego podejrzenia o popełnienie czynu karalnego oraz art. 102 upn w wypadku konieczności zapewnienia nieletniemu natychmiastowej opieki) przez policję na okres maksymalnie do 48 lub 72 godzin (w zależności od przesłanek umieszczenia), a za zgodą sędziego rodzinnego - na czas określony, nie dłuższy niż 14 dni;
b) umieszczenie w placówce opiekuńczo - wychowawczej (art. 26 upn) stosowane przez sąd;
c) umieszczenie w schronisku dla nieletnich (art. 27 upn). Jest to instytucja o charakterze najbardziej zbliżonym do aresztu tymczasowego. Jej zastosowanie dopuszczalne jest tylko wówczas, gdy zachodzą kumulatywnie dwie przesłanki: ujawnienie okoliczności przemawiających za umieszczeniem nieletniego w zakładzie poprawczym oraz uzasadniana obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów czynu, lub gdy nie można ustalić tożsamości nieletniego. Umieszczenie w schronisku dla nieletnich stosuje sąd na okres najwyżej 3 miesięcy przed skierowaniem sprawy na rozprawę. Ze względu na szczególne okoliczności sprawy jest dopuszczalne przedłużenie tego okresu na czas określony nie przekraczający dalszych 3 miesięcy. Szczegółowe zasady pobytu nieletnich w schronisku regulują przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 19.05.1997 r. w sprawie rodzajów i organizacji schronisk dla nieletnich oraz zasad pobytu w nich nieletnich (Dz. U. Nr 58, poz. 362).
d) Środki wychowawcze i poprawcze wiążące się z pozbawieniem nieletniego wolności:
- Umieszczenie w placówce opiekuńczo-wychowawczej lub resocjalizacyjnej (dawniej, zakładzie wychowawczym) - art. 6 pkt. 9 upn. Szczegółowe zasady pobytu nieletnich regulują rozporządzenia:
- Umieszczenie w zakładzie poprawczym (art. 6 pkt. 10 i art. 10 upn). Regulacja zasad pobytu nieletnich w zakładach poprawczych jest zawarta w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 19.05.1997r. w sprawie rodzajów i organizacji zakładów poprawczych oraz zasad pobytu w nich nieletnich (Dz. U. Nr 58, poz. 361);
- kara pozbawienia wolności orzekana fakultatywnie w wypadkach:


Zasady karania nieletnich
Zakaz stosowania tortur, kar cielesnych oraz okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania zawarty jest w art. 40 Konstytucji RP i dotyczy każdego człowieka, bez względu na wiek.
Zakaz orzekania wobec nieletnich kary dożywotniego więzienia jest wyrażony w art. 54 § 2 (nowego) Kodeksu karnego. W dotychczasowym Kodeksie karnym zakaz taki nie istniał, albowiem przepisy nie przewidywały kary dożywotniego pozbawienia wolności. Nowy Kodeks karny nie przewiduje w ogóle orzekania kary śmierci, stąd zbędny jest zakaz jej orzekania w stosunku do nieletnich. Można natomiast dodać, że zakaz ten był znany poprzedniemu Kodeksowi karnemu (art. 31).
Podczas pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich oraz zakładzie poprawczym można stosować wobec niego środki przymusu bezpośredniego wyłącznie w sytuacjach i warunkach przewidzianych w ustawie. Szczegółowe regulacje zamieszczone są w przepisach art. 95a do 95c upn, w rozporządzeniu Rady Ministrów z 11.12.1996 r. w sprawie szczegółowych warunków stosowania środków przymusu bezpośredniego wobec nieletnich umieszczanych w zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich (Dz. U. Nr 154 poz. 746) oraz w § 85 ust. 1 pkt. 13 i § 88 cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 19.05.1997 r. o zakładach poprawczych oraz § 67 ust. 1 pkt 12 i § 70 analogicznego rozporządzenia o schroniskach dla nieletnich. Jako najważniejsze zasady można tu wskazać:
- bezwzględny zakaz stosowania środków przymusu bezpośredniego jako kary,
- dopuszczalność stosowania tych środków wyłącznie w celu przeciwdziałania usiłowaniu targnięcia się nieletniego na życie lub zdrowie własne, albo innej osoby, nawoływaniu do buntu, zbiorowej ucieczki albo niszczeniu mienia powodującego groźne zakłócenie porządku,
- ograniczenie katalogu tych środków do użycia siły fizycznej, umieszczenia w izbie izolacyjnej oraz założenia pasa obezwładniającego lub kaftana bezpieczeństwa,
- zakaz stosowania pasa obezwładniającego lub kaftana bezpieczeństwa wobec nieletniego dotkniętego kalectwem oraz wobec nieletniej,
- ograniczenie czasowe stosowania umieszczenia w izbie izolacyjnej maksymalnie do 48 godzin i zakaz stosowania tego środka wobec nieletniej ciężarnej,
- nadzór lekarski nad stosowaniem środków przymusu bezpośredniego,
- sporządzanie dokumentacji zastosowania tych środków oraz powiadamianie sądu.

Ponadto powołane wyżej rozporządzenia regulują zakres praw nieletniego podczas pobytu w schronisku lub zakładzie, a w szczególności wypadki ograniczenia prawa do korespondencji, prawa do prywatności i prawa do kontaktów z rodziną.
Przedstawiając sposoby realizacji przez Polskę zobowiązań wynikających z art. 37 Konwencji, można też wspomnieć, że 21 października 1989 r. Polska przyjęła i ratyfikowała Konwencję w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania z 10 grudnia 1984 r. (Dz. U. z 1989r.; Nr 63; poz. 378 i 379). Konwencja ta ma znacznie szerszy zakres - nie odnosi się bowiem tylko do jednego podmiotu jak Konwencja o Prawach Dziecka. Polska jest ponadto stroną Europejskiej Konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu, którą ratyfikowała 1 lutego 1995 r. (Dz. U. z 1995r.; Nr 46; poz. 238). W dniach 1 do 12 lipca 1996 r. Europejski Komitet Przeciwdziałania Torturom (CPT) przeprowadził w Polsce inspekcje miejsc odosobnienia - w tym zakładów dla nieletnich - pod kątem przestrzegania w nich postanowień Europejskich Konwencji. W trakcie inspekcji nie została podjęta przez przedstawicieli CPT żadna natychmiastowa interwencja. Ministerstwo Sprawiedliwości, które jest organem właściwym do przyjmowania notyfikacji Komitetu, przekazało odpowiedź na oficjalny Raport z wizytacji i zawarte w nim zalecenia. Na początku lipca 1998 r., podczas posiedzenia Komitetu Przeciwko Torturom, zakończona została procedura przyjmowania Raportu z wizytacji delegacji Komitetu w Polsce w 1996 r.

3. Dzieci w sytuacji wyzysku

Można tu wskazać na wiele przepisów nowego Kodeksu karnego regulujących tę problematykę:
- art. 198 - doprowadzenie do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności poprzez wykorzystanie bezradności innej osoby, względnie wynikającego z upośledzenia umysłowego lub choroby psychicznej braku zdolności do rozpoznania czynu (bez względu na wiek pokrzywdzonego).
- art. 199 - doprowadzenie do obcowania płciowego względnie czynności seksualnej (jak wyżej) poprzez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia (także bez względu na wiek pokrzywdzonego),
- art. 200 - doprowadzenie do obcowania płciowego względnie czynności seksualnej (jak wyżej) małoletniego poniżej lat 15 (§1), względnie utrwalanie treści pornograficznych z udziałem takiej osoby (§2),
- art. 202 - prezentacja treści pornograficznych małoletniemu poniżej lat 15 lub udostępnianie mu przedmiotów mających taki charakter (§2) oraz produkcja w celu rozpowszechniania treści pornograficznych z udziałem małoletniego poniżej lat 15 (§3),
- art. 203 - doprowadzenie innej osoby do uprawiania prostytucji przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub poprzez wykorzystanie stosunku zależności albo krytycznego położenia (bez względu na wiek pokrzywdzonego),
- art. 204 § 3 - nakłanianie lub ułatwianie uprawiania prostytucji osobom małoletnim w celu osiągnięcia korzyści majątkowych względnie czerpanie korzyści majątkowej z prostytucji małoletnich,
- art. 204 § 4 - zwabienie lub uprowadzenie innej osoby w celu uprawiania prostytucji za granicą (bez względu na wiek pokrzywdzonego),
- art. 207 - znęcanie się fizycznie lub psychicznie nad (m.in.) małoletnim z postaciami kwalifikowanymi:
- stosowaniem szczególnego okrucieństwa (§2) i doprowadzeniem pokrzywdzonego do targnięcia się na własne życie (§3),
- art. 208 - rozpijanie małoletniego,
- art. 209 - uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego,q - art. 210 - porzucenie małoletniego poniżej lat 15, albo osoby nieporadnej ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, wbrew obowiązkowi troszczenia się o takie osoby,
- art. 211 - uprowadzenie małoletniego poniżej lat 15 (albo osoby nieporadnej - jak wyżej) wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru,
- art. 247 - znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą prawnie pozbawioną wolności (bez względu na wiek pokrzywdzonego),
- art. 253 - uprawianie handlu ludźmi, nawet za ich zgodą (§1) oraz organizowanie adopcji dzieci wbrew przepisom ustawy, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (§2).

Także ustawa z 24.04.1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 75 poz. 468) obok przepisów karnych nie uzależniających odpowiedzialności sprawcy od wieku pokrzywdzonego, zawiera też unormowania szczególne, chroniące małoletnich. Są to:
- art. 45 ust. 2 - udzielenie wbrew przepisom ustawy środka odurzającego lub substancji psychotropowej małoletniemu, nakłonienie go do użycia takiego środka lub substancji,
- art. 46 ust. 2 - udzielenie małoletniemu środka odurzającego lub substancji psychotropowej, ułatwienie użycia, albo nakłanianie go do użycia w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

W celu ograniczenia używania substancji psychoaktywnych podejmowane są działania, polegające na zabezpieczeniu szkoły przed dealerami i ograniczenie popytu i podaży. Odbywa się to głównie poprzez dyżury rodziców i współpracę z policją.

Działania nastawione na ograniczenie popytu można podzielić na dwie grupy:
Programy edukacyjne adresowane do całej młodzieży (całej klasy).
1.Programy i działania psychokorekcyjne i socjoterapeutyczne adresowane do młodzieży zagrożonej uzależnieniem (grupy ryzyka).
2.Obecnie do szkół trafia wiele programów adresowanych do całej populacji młodzieży, głównie przez Biuro ds. Narkomanii Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej. Ministerstwo Edukacji Narodowej współpracuje z "Biurem w tworzeniu krajowego programu zapobiegania narkomanii".
Programy te zawierają takie główne elementy jak:
- uczenie umiejętności adaptacyjnego funkcjonowania psychoemocjonalnego i społecznego, ze szczególnym uwzględnieniem problemów okresu dorastania (kryzys tożsamości, dojrzewanie biologiczne, struktura potrzeb w wieku dorastania, kształtowanie systemu wartości),
- informowanie o zagrożeniach i mechanizmach uzależniania się,
- uczenie umiejętności powstrzymywania się od przyjmowania środków psychoaktywnych, jak mówić "nie".

Działania profilaktyczne obejmują także oddziaływania na rodziców i opiekunów młodzieży w celu wsparcia ich działań wychowawczych oraz szkolenie kadry do pracy profilaktycznej (nauczycieli, psychologów, pedagogów, wolontariuszy itp.).
W pracy z grupami ryzyka realizowane są:
- działania doraźne, których przykładem jest założenie w niektórych szkołach anonimowego, również dla rodziców "telefonu zaufania" oraz prowadzenie przez policję akcji polegającej na rozpoznaniu i ograniczeniu narkomanii "Dealer - 4",
- programy krótkofalowe - mające na celu eliminowanie zagrożeń w szkole pod nazwą "Bezpieczna szkoła" czyli realizowane programy zapobiegania narkomanii "Zanim spróbujesz", "Nie biorę",
- programy długofalowe związane z wprowadzeniem promocji zdrowia do programów szkolnych.
Jest to system uzupełniających się działań wychowawcy klasy, pedagoga szkolnego, pedagoga rodzinnego, psychologa szkolnego, poradni specjalistycznej i specjalistów Centrum Metodycznego Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN.
Działania profilaktyczno - edukacyjne prowadziły poradnie psychologiczno-pedagogiczne i specjalistyczne. Organizowały terapie rodzinne m.in. uzależnionych od alkoholu i różne formy pracy z nauczycielami - treningi, warsztaty. W roku szkolnym 1997/1998 - poradnie objęły opieką 671.074 dzieci i młodzieży. W 1998 r. Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej rozpoczęło planowe prace w zakresie profilaktyki uzależnień poprzez wydawanie publikacji poświęconych następującym tematom:
-Problemy zagrożenia młodzieży uzależnionej,
-Praca z rodzicami uczniów zagrożonych uzależnieniem,
- Zapobieganie uzależnieniom uczniów.
W roku szkolnym 1997/1998 specjalistyczną opiekę profilaktyczno-wychowawczą organizowało około 300 świetlic profilaktyczno-wychowawczych i terapeutycznych. Działało 11 młodzieżowych ośrodków socjoterapii dla dzieci i młodzieży niedostosowanych społecznie lub zagrożonych uzależnieniami. Z ich pomocy w roku szkolnym 1997/1998 skorzystało 632 dzieci i młodzieży.

W dniu 6 czerwca 1997 roku został uchwalony Kodeks Karny, Kodeks Postępowania Karnego i Kodeks Karny Wykonawczy; nowy Kodeks Prawa Karnego uniemożliwia bezkarne wykorzystywanie dzieci w wieku poniżej 15 lat do produkcji materiałów pornograficznych: "Kto produkuje w celu rozpowszechniania lub sprowadza treści pornograficzne z udziałem małoletniego poniżej lat 15 (...) podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat". (K.k. art. 202 § 3)
Międzynarodowa Konwencja Praw Dziecka określa (część I Art. 1), że "dziecko" oznacza każdą istotę ludzką poniżej 18 lat, a zatem w tym miejscu ustawodawstwo polskie nie respektuje w pełni międzynarodowych zobowiązań. Dlatego też z inicjatywy grupy posłów zgłoszono projekt nowelizacji Kodeksu karnego, mający na celu ochronę dzieci przed produkcją i rozpowszechnianiem pornografii.

4. Dzieci należące do grup mniejszościowych lub pochodzenia rdzennego

Polskie prawo oświatowe zawiera zapisy gwarantujące uczniom należącym do mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce realizowanie prawa do własnego życia kulturalnego, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz używania własnego języka.
Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty w art. 13.1. mówi: "Szkoła publiczna umożliwia uczniom podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej, a w szczególności naukę języka oraz własnej historii i kultury".
Na wniosek rodziców nauka, o której mowa w ust. 1, może być prowadzona:
- w osobnych grupach, oddziałach lub szkołach,
- w grupach, oddziałach lub szkołach z dodatkową nauką języka oraz własnej historii i kultury,
- w międzyszkolnych zespołach nauczania.
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 24 marca 1992 r. w sprawie organizacji kształcenia umożliwiającego podtrzymanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej i językowej uczniów należących do mniejszości narodowych (Dz. U. Nr 34, poz. 150 z późn. zm.) uszczegóławia zapis ustawowy, wskazujący warunki i środki realizacji praw edukacyjnych mniejszości narodowych oraz mechanizmy koordynacji polityki oświatowej Państwa w tym zakresie. Istotne jest, że nauka języka mniejszości narodowych i etnicznych odbywa się na zasadzie dobrowolności. Organizuje ją dyrektor szkoły (przedszkola) na pisemny wniosek rodziców lub prawnych opiekunów dziecka, a w wypadku młodzieży ze szkół ponadpodstawowych deklarację wyrażającą wolę korzystania z nauki w szkole z językiem ojczystym mniejszości narodowej lub etnicznej mogą składać sami uczniowie (§ 3).
Proces wychowawczy w szkołach dla mniejszości narodowych oraz nauczanie przedmiotów humanistycznych powinno służyć poszanowaniu światowego dziedzictwa kulturowego oraz podtrzymywania tradycji i kultury regionalnej (§ 12).
Nadzór nad prawidłową realizacją praw oświatowych mniejszości narodowych i etnicznych sprawuje kurator oświaty (§ 2). Powołuje on pełnomocnika odpowiedzialnego za organizację i poziom pracy szkół oraz za współdziałanie z terenowymi ogniwami organizacji społeczno-kulturalnych mniejszości narodowych i grup etnicznych.
W roku szkolnym 1997/98 z wymienionych wyżej praw korzystało ogółem 34.471 uczniów należących do mniejszości narodowych zamieszkujących w Polsce lub do grup etnicznych. Są to uczniowie pochodzenia litewskiego, białoruskiego, ukraińskiego, słowackiego, niemieckiego, łemkowskiego i kaszubskiego. Nauka języka mniejszości narodowej lub grup etnicznych prowadzona jest w 459 placówkach (przedszkolach, szkołach podstawowych i ponadpodstawowych oraz w zespołach międzyszkolnych dla dzieci i młodzieży).
Podręczniki do nauki języków mniejszości narodowych lub grup etnicznych są całkowicie dotowane przez Państwo i przekazywane uczniom nieodpłatnie.
Organy prowadzące szkoły z nauką języka mniejszości lub grup etnicznych otrzymują subwencję zwiększoną o dodatek preferencyjny w wysokości 20% w przeliczeniu na każdego ucznia w tych szkołach.
Należy podkreślić, że przepisy prawa polskiego gwarantują realizację praw edukacyjnych mniejszości narodowych nie uzależniając tych gwarancji od stopnia realizacji uprawnień polskiej mniejszości narodowej w krajach sąsiednich.


ZAKOŃCZENIE

Przedstawiona informacja o realizacji Konwencji o Prawach Dziecka dowodzi, że Rzeczpospolita Polska w pełni respektuje podjęte zobowiązania, które na Państwa - Strony nakłada Konwencja. Poszanowanie praw dziecka wypływa z długoletniej tradycji respektowania praw człowieka, które legło u podstaw tej wspaniałej inicjatywy, jaką było uchwalenie Konwencji o Prawach Dziecka.
Istnieją jeszcze pewne obszary, w których należy systematycznie prowadzić do pełniejszego zagwarantowania praw dziecka. Gwarantowanie tych praw jest powinnością naszego państwa i pomimo wielu trudności społeczno - ekonomicznych, jakie dotykają nasze społeczeństwo, troska o dobro dziecka jest jednym z najważniejszych zadań polskiego rządu w okresie transformacji ustrojowej.
Konstytucja RP i polskie prawo pozostają w zgodzie z Konwencją. W okresie sprawozdawczym doszło do umocnienia praw dziecka w systemie prawnym. Towarzyszyły temu faktyczne działania władz publicznych i organizacji pozarządowych. Główna zasada Konwencji, nadrzędny interes dziecka, została uwzględniona we wszystkich regulacjach prawnych dotyczących dzieci. Dla skuteczniejszej ochrony interesu dziecka w oparciu o rodzinę Konstytucja RP zobowiązała władze publiczne do powołania Rzecznika Praw Dziecka. Rzeczpospolita Polska od 1989 r. znajduje się w okresie przemian ustrojowych. Obecnie przeprowadzane są historyczne reformy państwa. Dynamiczny rozwój gospodarczy, szerokie otwarcie granic, nowoczesne ustawodawstwo, spowodowały zmianę potrzeb i oczekiwań społecznych. Po wielu latach zniewolenia odradza się świadomość godności osoby ludzkiej. Polskie prawo i organizacje społeczne, działające na rzecz dzieci, przyznają dziecku należne miejsce w rodzinie i społeczeństwie.. Prawnie chronione jest każde życie ludzkie bez względu na wiek, kolor skóry, płeć czy wyznanie. W 1997 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że prawo do życia ma charakter bezwzględny i dotyczy dziecka od chwili jego poczęcia. Orzeczenie Trybunału jest wspierane przez ustawodawstwo, przyznające dziecku prawo do rozwoju z zachowaniem wszelkich praw do swojego nazwiska, zachowania swojej tożsamości, wolności wypowiadania się, wyznania, szacunku dla własnej opinii. Państwo Polskie szczególną troską otacza dzieci niepełnosprawne oraz dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej.
Zamiłowanie Polaków do wolności i niezawisłości państwowej, zawsze wiązało się z poszanowaniem praw drugiego człowieka - i tego małego, i tego innego. Konwencja o Prawach Dziecka z 1989 roku jest jej prawnym uzupełnieniem.