Prof. dr hab. Wacław Strykowski,
Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu

Internet stał się medium najbardziej wszechobecnym we współczesnym świecie. Stał się też on przedmiotem zainteresowania wielu różnych nauk: psychologii, socjologii, pedagogiki, nauk o kulturze, nauk technicznych, a także medycznych i ekonomicznych.
W swoim wystąpieniu proponuje Państwu spojrzenie na internet z punktu widzenia pedagogiki. Pedagogika jest nauką o edukacji, a więc nauczaniu, kształceniu i wychowaniu w szkole a także poza nią. Pedagogika zajmuje się procesami kształcenia i wychowania w instytucjach zorganizowanych takich jak szkoła czy rodzina, a także edukacją nie zorganizowaną - okazjonalną.
Media we współczesnym świecie są tak ważnymi narzędziami kształcenia i wychowania, że ukształtowała się specjalna subdyscyplina pedagogiczna zwana pedagogiką medialną. Pedagogika medialna badając media formułuje trzy rodzaje twierdzeń. Są to: po pierwsze twierdzenia opisowe; za ich pomocą charakteryzujemy media w aspekcie pedagogicznym wskazując ich właściwości i możliwości oddziaływania; po drugie, są to twierdzenia wyjaśniające - za ich pomocą pedagogika wyjaśnia oddziaływanie mediów i ukazuje mechanizmy recepcji i wpływ mediów na odbiorców. Trzeci rodzaj twierdzeń charakterystycznych dla pedagogiki, to twierdzenia dyrektywalne - są to wskazówki metodyczne, podpowiedzi i sugestie jak wykorzystywać media, aby zapewniały one jak najlepsze efekty, względnie jak unikać kontaktu z mediami, gdyż ich wpływ jest pedagogicznie szkodliwy.
Stosując takie podejście i założenia metodologiczne przejdą obecnie do omówienia edukacyjnych walorów internetu. Walory te wynikają przede wszystkim z dwóch konstytutywnych cech internetu, a mianowicie: l/ internet jest narzędziem multimedialnym (multimodalnym, wielokodowym) -dostarczając informacji operuje wszystkimi rodzajami kodów, a mianowicie, kodem słownym obrazowym i działaniowym, 21 po drugie internet jest medium interaktywnym (interakcyjnym), a więc umożliwiającym i wymuszającym wzajemne oddziaływanie na siebie dwóch osób lub obiektów.

Te dwie podstawowe cechy decydują o ogromnych walorach edukacyjnych internetu. Spośród wielu z nich wymienię tu najważniejsze w ujęciu syntetycznym.
1. Internet jest medium nieskończenie bogatym informacyjnie. Ponadto są to informacje podawane we wszystkich formach komunikowania jakie wymyśliła ludzkość. Dzięki tym właściwościom internet dostarcza dzieciom wszelkich informacji, znakomicie rozszerza pole poznawcze uczniów, a także czyni proces poznania interesującym i zindywidualizowanym. Internet integruje wszystkie dotychczasowe media, a jednocześnie ma wiele wspólnego ze sztuką, co czyni przekaz i odbiór medialny zaangażowany emocjonalnie. Internet umożliwia nie tylko sięganie do informacji ale także ich gromadzenie przechowywanie, przekształcanie i przesyłanie, bez żadnych ograniczeń przestrzennych i czasowych. Dzięki tym właściwościom internet zapewnia wszystkie rodzaje poglądowości: ilustratywną, operacyjną, wyobrażeniową.
2. Internet nie tylko daje szansę, ale wręcz wymusza na szkole zmianę paradygmatu współczesnej edukacji. Na przestrzeni dziejów dydaktyka dopracowała się dwóch modeli kształcenia. Są to a/ nauczanie podające, którego naukowe podstawy opracował J. Herbart, b/ nauczanie problemowe, szerzej mówiąc poszukujące, które zapoczątkował J. Dawey. Choć udowodniono wyższość nauczania poszukującego nad podającym, to szkoły ciągle kontynuują paradygmat podający. Nauczanie poszukujące z trudem przebija się w praktyce szkolnej.
Szanowni Państwo - jest szansa, że to właśnie za sprawą internetu zmieni się model nauczania w naszych szkołach. Przypomnijmy, że nauczanie poszukujące oparte jest na założeniach psychologii poznawczej, a zwłaszcza tego jej nurtu, który nazywamy konstruktywizmem. Konstruktywizm zakłada, że uczeń jest samodzielnym i aktywnym podmiotem, który korzystając z różnych źródeł informacji konstruuje swój własny system wiedzy i swoją osobowość. Nauczyciel nie jest mu potrzebny jako źródło wiedzy, lecz jako osoba, która stawia zadania poznawcze, doradza, motywuje i kieruje różnymi rodzajami aktywności ucznia. Twierdzę, że dzięki internetowi już nie długo będzie tak, że dzieci przychodząc do szkoły powiedzą do swojej pani, niech się pani nie trudzi przekazywaniem informacji. Niech pani tylko postawi nam zadanie, powiem na jakie pytanie mamy odpowiedzieć, a my już sami będziemy poszukiwać informacji, i będziemy zaskakiwać panią bogactwem zgromadzonych odpowiedzi. Internet spowoduje zatem, że marzenie o edukacji poszukującej i podmiotowej stanie się rzeczywistością.
Okazuje się ponadto, że internet może być lekarstwem na leniwych nauczycieli i uczniów. Nauczyciel musi wymyślać zadania dla uczniów, co jest trudniejsze niż wykładanie czy opowiadanie. Również uczeń przed ekranem komputera nie posiedzi tak spokojnie jak w ostatniej ławce na wykładzie, czy przed telewizorem. Komputer jako medium interaktywne domaga się od ucznia stałej i wielorakiej aktywności.
3. Internet ułatwia, a także wprowadza i wymusza, nowe formy komunikowania -porozumiewania się nauczycieli, uczniów i rodziców. Komunikowanie to staje się bardziej upodmiotowione i otwarte, nie zna granic przestrzennych i czasowych, a jednocześnie może odbywać się w czasie rzeczywistym (one - linę). Na szkolnym serwerze nauczyciel może umieścić ważne informacje dla swoich uczniów i ich rodziców: programy nauczania, zadania poznawcze, ćwiczenie, prace domowe, system oceniania, informacje dla rodziców itp. Nauczyciel, uczniowie i rodzice -jak często powtarza to w swoich wywiadach Bill Gates -przestają być od siebie odizolowani, zyskują szansę na ścisłą współpracę, oferta usług internetowych w zakresie komunikowania jest bogata: poczta e-mail, grupy dyskusyjne, pogaduszki, strony www.
4. Korzystanie z internetu w szkole to najlepsza droga wprowadzania naszego społeczeństwa do społeczeństwa informacyjnego. Im szybciej wejdziemy do społeczeństwa informacyjnego, tym szybciej dołączymy do krajów najbardziej rozwiniętych. Już niejednokrotnie sprawdzono, że szkoła tym lepiej przygotowuje do życia, im w większym stopniu owe życie wprowadza do szkoły. Wykorzystanie technologii informacyjnych i komunikacyjnych przez dzieci w szkole oznacza także ich wykorzystanie w życiu dorosłym tych dzieci.
Zobaczmy teraz jak wygląda, rzeczywistość szkolna! Czy i w jakim stopniu wyszczególnione walory internetu są wykorzystywane w praktyce szkolnej i jakie to przynosi rezultaty. Od kilku lat w Zakładzie Technologii Kształcenia prowadzimy badania sondażowe i weryfikacyjne nad wykorzystaniem i efektywnością stosowania internetu w edukacji szkolnej. Nie jest celem mojego wystąpienia dokładne referowanie tych badań. Oto zatem tylko niektóre, zdobyte w drodze badań empirycznych, informacje i wnioski.
1. Wyniki badań ankietowych:
około 20% dzieci ma dostęp do internetu w domu, jednak ok. 80% dzieci korzysta z internetu w ogóle: w szkołach, w kawiarenkach, u znajomych. - to nie prawda, że komputer i internet to wyłącznie gry; mniej więcej tyle samo czasu poświęcają dzieci na trzy formy aktywności związane z komputerem i internetem tj.: wyszukiwanie informacji, granie, komunikowanie się - rozmowy, czatowanie;
2. Wyniki wywiadów i obserwacji:
- pytano i obserwowano, dzieci jak zachowują się w sytuacjach zadaniowych, jedno z zadań brzmiało: jeśli masz znaleźć informacje związane z edukacją szkolną na temat np. rozmnażania się pierwotniaków lub analiza literatury szkolnej "Pan Tadeusz", to gdzie ich szukasz?, zaznacz na skali O -5 następujące źródła: encyklopedia drukowana, biblioteka, prasa, telewizja, internet, encyklopedia multimedialna; analizując odpowiedzi uczniów liceów i gimnazjum, stwierdzono, że zdecydowanie na pierwszym miejscu znalazł się internet, następnie dopiero biblioteka, encyklopedia tradycyjna i multimedialna;
3. Prowadząc badania eksperymentalne nad efektywnością wykorzystania internetu w procesie kształcenia na lekcjach w szkole podstawowej i gimnazjum stwierdzono:
- większe zainteresowanie i większą satysfakcję uczniów z udziału w lekcji;
- wyższy poziom i bardziej zróżnicowane formy aktywności uczniów;
- wyższy przyrost wiedzy;
- nabywanie kompetencji uczniów związanych z wykorzystaniem technologii informacyjnych i komunikacyjnych w różnych sytuacjach życiowych;
Mam świadomość, że rzeczywistość edukacyjne związana z internetem -jaką Państwo znacie - może być zupełnie inna. Owszem, bogactwo informacji zawartej w interaecie, ale co to są za informacje: płytkie, nieprawdziwe, rozrywkowe, dominuje seks i agresja. Dzieci zaś wcale nie szukają odpowiedzi na poważne problemy poznawcze, lecz tylko szukają gier, rozrywki, tego co demoralizuje. Jak sobie z tym poradzić? Przepisy prawa i normy moralne to jeden kierunek działań - często niestety mało skuteczny. Dla pedagoga najlepszą metodą zapobiegania patologii związanej z internetem jest bez wątpienia edukacja medialna, dokładniej edukacja internetowa lub edukacja do internetu. Edukacja internetowa musi objąć uczniów, nauczycieli i rodziców. Zwłaszcza potrzebna jest nauczycielom i rodzicom, ci zaś powinni objąć odpowiednim wychowaniem swoje dzieci i uczniów. Przed edukacją internetowa, podobnie jak przed całą medialną, trzeba postawić dwa cele: przygotowanie do posługiwania się internetem jako narzędziem pracy intelektualnej i przygotowanie do świadomego i krytycznego korzystania z usług internetowych. Jedną z inicjatyw jaką podjęliśmy w ostatnim czasie jest Studium Edukacji Medialnej dla Rodziców. Założenia, cele i program tego projektu opisano w Edukacji Medialnej 2002 nr 3.